ડૉ. હીરલ, ક્લિનિકલ ન્યૂટ્રિશન અને વેલનેસ નિષ્ણાત | 13 એપ્રિલ, 2026

મખાનું (ફોક્સનેટ્સ/લોટસ સીડ્સ) આજે ‘સુપરફૂડ’ તરીકે ટ્રેન્ડ કરે છે – 100gમાં 14g પ્રોટીન, ઝીરો ચોખા, એન્ટી-ઓક્સિડન્ટ્સથી ભરપૂર. ગુજરાતમાં વેઇટ લોસ, PCOS, ડાયાબેટિસ વાળા દર્દીઓ તેને રોજ 30-50g ખાય છે. પણ આ 5 પ્રકારના લોકો માટે મખાનું જોખમી છે – કિડનીથી થાઇરોઇડ સુધી, તેની ‘અદૃશ્ય’ સમસ્યાઓ જાણો!

1. કિડની સ્ટોન્સ અથવા CKD વાળા દર્દીઓ

મખાનામાં ઓક્સલેટ્સ 200-300mg/100g – કેલ્શિયમ ઓક્સાલેટ સ્ટોન્સને 30% વધારે. પોટેશિયમ 400mg/100gથી ક્રોનિક કિડની ડિસીઝ (CKD) સ્ટેજ 3+ વાળા માટે હાઇપરકેલેમિયા જોખમ. સલાહ: 5gથી વધુ ન લો, ડૉક્ટરની સલાહ લો.

2. થાઇરોઇડ (હાઇપોથાઇરોઇડિઝમ) વાળા

મખાનામાં ગોइટ્રોજન્સ 50-70mg/100g – T3/T4 હોર્મોન્સ બ્લોક કરે, TSH 20% વધારે. ગુજરાતમાં 15% મહિલાઓને થાઇરોઇડ, મખાનું તેમના માટે ‘સાયલેન્ટ કિલર’. સલાહ: પાકવા પછી ખાઓ, 10g/દિવસ મર્યાદા.

3. ગઠ્ટિયા (Gout/Uric Acid >7mg/dL) દર્દીયો

પ્યુરીન્સ 120mg/100gથી યુરિક એસિડ 1-2mg/dL વધે – પગ-ઘૂંટણનો પીડા દુગ્ણો. સુરત-બરોડાના વેપારીઓમાં ડાયટરી પ્યુરીન્સથી ગઠ્ટિયા વધ્યું. સલાહ: સંપૂર્ણ બંધ, ચણા-મગફળી વાળી દાળો લો.

4. શુષ્ક ત્વચા/કોલ્ડ-કફ (Kapha Prakruti) વાળા

મખાનું ‘શુષ્ક’ અને ‘લઘુ’ – પચવામાં મુશ્કેલ, કફ વધારે, ત્વચા ફાટે. આયુર્વેદમાં કફ-વાત વાળા માટે નિષેધાજ્ઞા. ગુજરાતી શિયાળામાં ખાંસી-શુષ્કતા વધે. સલાહ: ઘી-તલેલું ખાઓ, દૂધ સાથે નહીં.

5. બાળકો (<12 વર્ષ) અને વૃદ્ધો (>65 વર્ષ)

મખાનાની હાઇ ફાઇબર (8g/100g)થી બાળકોમાં પેટ દુખાવા, વૃદ્ધોમાં કબજિયાત. ડાઇજેસ્ટિવ એન્ઝાઇમ્સ ઓછા હોય, ગેસ-બ્લોટિંગ. સલાહ: રોજ 5gથી વધુ નહીં, પાણી વધારો.

સ્માર્ટ વિકલ્પો: ગુજરાતી ડાયટમાં શું ખાવું?

• પ્રોટીન: ચણા-રાગી લાડુ, કાળી મગ સ્પ્રાઉટ્સ
• એન્ટી-ઓક્સિડન્ટ્સ: ગુજરાતી ચટણી (આમળા, તમાળુ)
• ફાઇબર: બાજરી-નાળીયેર રોટલી

મારા સુરત ક્લાયન્ટ્સે મખાનું બંધ કરીને આ વિકલ્પો લીધા – 80%ને રાહત! તમારી પ્રકૃતિ/રોગ પ્રમાણે ડૉક્ટરની સલાહ લો. આરોગ્ય = જ્ઞાન!

ડૉ. હીરલ , ક્લિનિકલ ન્યૂટ્રિશન નિષ્ણાત. સંપર્ક: +91 7567111513