લેખક: ધર્મેશ પ્રજાપતિ
આપણે રોજિંદા જીવનમાં અનેકવાર હાથમાં ચલણી નોટો લઈએ છીએ—૧૦૦, ૨૦૦, ૫૦૦ કે ૨૦૦૦ની (જ્યારે ચલણમાં હતી ત્યારે). તમે કદાચ ધ્યાન આપ્યું હશે કે નોટની બંને બાજુની કિનારીઓ પર કેટલીક નાની, થોડી ઉપસેલી આડી રેખાઓ (Bleed Lines) હોય છે. ઘણા લોકો તેને માત્ર ડિઝાઈન સમજે છે, પરંતુ વાસ્તવમાં આ રેખાઓ ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) દ્વારા એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ઉદ્દેશ્ય માટે બનાવવામાં આવી છે.
ન્યૂઝ ફોર યુ (newsforyou.live) ના આ એક્સપ્લેનર રિપોર્ટમાં આજે અમે આ ‘સિક્રેટ’ ફીચર પાછળનું વિજ્ઞાન સમજાવીશું.
૧. અંધ વ્યક્તિઓ માટેની ‘બ્રેઈલ લિપિ’ જેવું કામ
આ રેખાઓ બનાવવાનું મુખ્ય કારણ દ્રષ્ટિહીન (Visually Impaired) લોકો છે. જે લોકો જોઈ શકતા નથી, તેઓ આ રેખાઓ પર આંગળી ફેરવીને (સ્પર્શ કરીને) નોટની કિંમત સમજી શકે છે. આ રેખાઓ થોડી ઉપસેલી (Intaglio Printing) હોય છે, જેથી સ્પર્શ દ્વારા તેનો અનુભવ થઈ શકે.
૨. કઈ નોટ પર કેટલી રેખાઓ હોય છે?
RBI ના નિયમો મુજબ, દરેક કિંમતની નોટ પર રેખાઓની સંખ્યા અલગ-અલગ હોય છે, જેથી ઓળખવામાં સરળતા રહે:
- ૧૦૦ રૂપિયાની નોટ: આ નોટની બંને કિનારી પર ૪ આડી રેખાઓ હોય છે.
- ૨૦૦ રૂપિયાની નોટ: આ નોટ પર ૪ આડી રેખાઓની સાથે બે નાના ગોળ ટપકાં (Circles) પણ હોય છે.
- ૫૦૦ રૂપિયાની નોટ: આ નોટ પર ૫ આડી રેખાઓ હોય છે.
- ૨૦૦૦ રૂપિયાની નોટ (જૂની): આ નોટ પર ૭ આડી રેખાઓ હતી.
૩. ‘ઈન્ટેગ્લિયો પ્રિન્ટિંગ’ (Intaglio Printing) શું છે?
અંબે ઇન્ફોટેક (Ambe Infotech) ના ટેકનિકલ દ્રષ્ટિકોણથી જોઈએ તો, આ પ્રિન્ટિંગ ખાસ પ્રકારની હોય છે. સામાન્ય પ્રિન્ટિંગ સપાટ હોય છે, પણ ઈન્ટેગ્લિયો પ્રિન્ટિંગમાં શાહી કાગળની ઉપર થોડી ઉપસી આવે છે. આ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ માત્ર સુરક્ષા માટે જ નહીં પણ સામાજિક જવાબદારીના ભાગરૂપે દ્રષ્ટિહીન લોકોની મદદ માટે કરવામાં આવે છે.
૪. નકલી નોટોથી બચાવ
આ રેખાઓ નકલી નોટ (Counterfeit Currency) પકડવામાં પણ મદદરૂપ થાય છે. નકલી નોટોમાં સામાન્ય રીતે આ રેખાઓ સપાટ હોય છે અને તેને સ્પર્શ કરવાથી કોઈ અનુભવ થતો નથી, જ્યારે અસલી નોટ પર તે સ્પષ્ટપણે અનુભવી શકાય છે.
નિષ્કર્ષ
આગલી વખતે જ્યારે તમે નોટ હાથમાં લો, ત્યારે આ કિનારીઓ તપાસજો. આ નાની દેખાતી રેખાઓ એ સાબિતી છે કે ટેકનોલોજી અને ડિઝાઈન જ્યારે સાથે મળે છે, ત્યારે તે સમાજના દરેક વર્ગ માટે જીવન સરળ બનાવી શકે છે.
🤝 ચાલો સાથે મળીને મીડિયા અને ટેકનું ભવિષ્ય બનાવીએ
વ્યૂહાત્મક મીડિયા ભાગીદારી? ટેકનિકલ પરામર્શ? ૨૦૨૬ ના આર્થિક અને સામાજિક ટ્રેન્ડ્સનું વિશ્લેષણ? ધર્મેશ સહયોગ માટે તૈયાર છે.
Connect with Dharmesh Prajapati: +91 7359585035 Call / WhatsApp
🌐 Website: ambeinfotech.com
🗞️ વધુ એક્સપ્લેનર વાંચો: newsforyou.live
તંત્રી નોંધ: આ માહિતી RBI ના સત્તાવાર ગાઈડલાઈન્સ અને ચલણી નોટોના સુરક્ષા ફીચર્સ પર આધારિત છે. વધુ વિગતો માટે તમે રિઝર્વ બેંકની ‘Paisa Bolta Hai’ વેબસાઈટની મુલાકાત લઈ શકો છો.