લેખક: ધર્મેશ પ્રજાપતિ

ભારતમાં ડિજિટલ પેમેન્ટ ક્રાંતિએ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં અદભૂત ગતિ પકડી છે. ચા-નાસ્તાની લારીઓથી લઈને મોલ સુધી, દરેક જગ્યાએ હવે “સ્કેન કરો અને પેમેન્ટ કરો” સામાન્ય બની ગયું છે. National Payments Corporation of India દ્વારા વિકસિત UPI સિસ્ટમે દેશના કરોડો લોકોને કેશલેસ વ્યવહાર તરફ આગળ ધપાવ્યા છે. છતાં એક સવાલ આજે પણ અડગ છે — ઘરની માતાઓ અને વડીલ મહિલાઓ સુધી આ ટેક્નોલોજી સૌથી છેલ્લે કેમ પહોંચે છે?

ઘણા ભારતીય ઘરોમાં ડિજિટલ નાણાકીય નિયંત્રણ આજે પણ પુરુષો અથવા યુવા સભ્યોના હાથમાં જ રહે છે. “મમ્મીને સમજાશે નહીં”, “કોઈ છેતરપીંડી થઈ જશે”, અથવા “તમે શા માટે આ બધું શીખો?” જેવા વાક્યો અનેક ઘરોમાં સામાન્ય છે. આ વિચારધારા માત્ર ટેક્નોલોજી પ્રત્યેની શંકા નથી, પરંતુ વર્ષોથી ચાલતી સામાજિક માન્યતાઓનું પ્રતિબિંબ છે.

મહિલાઓને ખાસ કરીને ઘરની અંદરની જવાબદારીઓ સુધી મર્યાદિત માનવાની માનસિકતા આજે પણ જીવંત છે. બજારના ખર્ચા, બેંકિંગ અથવા ઑનલાઇન ટ્રાન્ઝેક્શન જેવા નિર્ણયો ઘણીવાર પુરુષો સંભાળે છે. પરિણામે, જ્યારે પરિવારના દરેક સભ્ય પાસે UPI એપ હોય છે, ત્યારે ઘરની માતા પાસે હજુ પણ “કેશ રાખજો” જેવી સલાહ જ હોય છે.

પરંતુ હકીકત માત્ર એટલી નથી કે તેમને તક આપવામાં આવતી નથી. ઘણી વખત વડીલ મહિલાઓ પોતે પણ ડિજિટલ ટેક્નોલોજીથી દૂર રહેવાનું પસંદ કરે છે. કારણ સ્પષ્ટ છે — ભય. ઓનલાઈન છેતરપીંડી, OTP શેરિંગ, ખોટા કોલ્સ અને સાયબર ફ્રોડના સમાચાર તેમને વધુ ગભરાવી દે છે. તેઓને લાગે છે કે “ક્યાંક ભૂલ થઈ જશે તો?” આ આંતરિક સંકોચ તેમને નવી ટેક્નોલોજી અપનાવતા અટકાવે છે.

આમાં ભાષા પણ એક મોટો મુદ્દો છે. ઘણી UPI એપ્સમાં સ્થાનિક ભાષાનો અનુભવ પૂરતો સરળ નથી. અંગ્રેજી શબ્દો, જટિલ ઇન્ટરફેસ અને સતત બદલાતી એપ ડિઝાઇન વડીલ મહિલાઓ માટે મુશ્કેલ બની જાય છે. જ્યારે યુવાનો માટે QR સ્કેન કરવું સહેલું લાગે છે, ત્યારે ઘણી માતાઓ માટે તે અજાણી દુનિયા જેવી લાગે છે.

પરંતુ સ્થિતિ સંપૂર્ણ નિરાશાજનક નથી. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ગામડાઓ અને નાના શહેરોમાં સ્વસહાય જૂથો, બેંકો અને ડિજિટલ સાક્ષરતા અભિયાનો દ્વારા મહિલાઓને UPI અને ઑનલાઇન બેંકિંગ શીખવવાનો પ્રયાસ થયો છે. ઘણી જગ્યાએ માતાઓ હવે પોતાના મોબાઇલથી વીજળીના બિલ ભરવા, દૂધવાળાને પેમેન્ટ કરવા અને બાળકોને પૈસા મોકલવા લાગી છે. આ બદલાવ નાનો છે, પરંતુ મહત્વનો છે.

ડિજિટલ ભારતનું સાચું સ્વરૂપ ત્યારે જ પૂર્ણ થશે જ્યારે ઘરની માતા પણ આત્મવિશ્વાસથી કહેશે — “હા, હું પોતે UPI ચલાવી શકું છું.” કારણ કે ડિજિટલ સશક્તિકરણ માત્ર ટેક્નોલોજી સુધી પહોંચવાનો પ્રશ્ન નથી; તે વિશ્વાસ, સ્વતંત્રતા અને સમાન ભાગીદારીનો મુદ્દો છે.

આખરે, પ્રશ્ન UPI શીખવાનો નથી. પ્રશ્ન એ છે કે શું આપણે આપણા ઘરની મહિલાઓ પર એટલો વિશ્વાસ કરીએ છીએ કે તેઓ પોતાનું નાણાકીય નિયંત્રણ પોતે સંભાળી શકે?