ધર્મેશ પ્રજાપતિ દ્વારા | newsforyou.live
ન્યૂ દિલ્હી / સુરત — ભારતમાં દર વર્ષે લાખો વિદ્યાર્થીઓ આઈઆઈટી (IIT) કે આઈઆઈએમ (IIM) જેવી દેશની સર્વોચ્ચ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં એડમિશન મેળવવા માટે દિવસ-રાત એક કરે છે. લોકો માને છે કે અહીં ભણ્યા પછી જિંદગી સફળ અને ખુશહાલ થઈ જાય છે. પરંતુ, ૨૧ મે, ૨૦૨૬ના રોજ દેશની સૌથી પ્રતિષ્ઠિત સંસ્થાઓમાંથી ગોલ્ડ મેડલ મેળવ્યા બાદ સનદી અધિકારી બનેલા એક મહિલા આઈએએસ (IAS) ની સોશિયલ મીડિયા પોસ્ટથી આખા દેશના એજ્યુકેશન સિસ્ટમ પર સવાલ ઉભા થયા છે.
આઈઆઈટી દિલ્હી અને આઈઆઈએમ બેંગલુરુના ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થી અને જાણીતા આઈએએસ ઓફિસર દિવ્યા મિત્તલે (Divya Mittal) સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ ‘X’ (ટ્વિટર) પર એક અત્યંત હૃદયસ્પર્શી અને ચોંકાવનારી પોસ્ટ શેર કરી છે. તેમણે લખ્યું છે કે, દેશની સૌથી પ્રીમિયમ સંસ્થાઓમાં ભણવા છતાં આપણું શિક્ષણ તંત્ર મને એ ન શીખવી શક્યું કે ‘ખુશ કેમ રહેવું’ (How to be Happy). તેમની આ સિંગલ પોસ્ટે દેશભરમાં શિક્ષણ સંસ્કૃતિ, એક્ઝામ પ્રેશર અને વિદ્યાર્થીઓના માનસિક સ્વાસ્થ્ય (Mental Health) અંગે એક બહુ મોટી રાષ્ટ્રીય ચર્ચા છેડી દીધી છે.
ડિગ્રીઓનો પહાડ પણ જીવન શૂન્ય? દિવ્યા મિત્તલની પોસ્ટના ૪ કડવા સત્ય
બંગાળમાં હુમાયુ કબીરના વિવાદાસ્પદ નિવેદનો અને મુંબઈની રેલવે જમીન પર બુલડોઝર એક્શન વચ્ચે, દેશના લાખો વાલીઓ અને યુવાનોની આંખો ખોલનારા આ અહેવાલના મુખ્ય ૪ પાસા નીચે મુજબ છે:
- એલિટ ઇન્સ્ટિટ્યુટ્સ પણ નાકામ: દિવ્યા મિત્તલના જણાવ્યા મુજબ, IIT અને IIM જેવી સંસ્થાઓ તમને વૈશ્વિક સ્તરના સીઈઓ (CEO), એન્જિનિયર કે આઈએએસ બનાવી શકે છે, પરંતુ તે તમને આંતરિક શાંતિ કે જીવનના નકારાત્મક તબક્કાનો સામનો કેવી રીતે કરવો તે શીખવી શકતી નથી.
- પરીક્ષા કલ્ચરનું ગળું ઘોંટતું દબાણ: ભારતીય શાળાઓમાં માત્ર માર્ક્સ, રેન્ક અને પર્સન્ટાઈલની જ રેસ છે. આ ‘રેટ રેસ’ (માણસોની ઉંદરદોડ) માં વિદ્યાર્થીઓ ક્યારેય પોતાની જાતને ઓળખી શકતા જ નથી.
- લાઇફ સ્કિલ્સ (જીવન જીવવાની કળા) નો અભાવ: શિક્ષણ તંત્રમાં ઇમોશનલ ઇન્ટેલિજન્સ (લાગણીઓ પર કાબૂ), અસફળતાને પચાવવાની તાકાત અને સંબંધોને સાચવવાની કળા જેવા સૌથી મહત્વના વિષયો ગેરહાજર છે.
- સફળતાની ખોટી વ્યાખ્યા: સોસાયટીએ નક્કી કરી લીધું છે કે મોટું પેકેજ અને સરકારી લાલ બત્તી એટલે જ સુખ. આ ભ્રમણા જ્યારે ભણ્યા પછી તૂટે છે, ત્યારે યુવાનો ડિપ્રેશન તરફ ધકેલાય છે.
૧. કોટાથી લઈને આઈઆઈટી સુધી… વિદ્યાર્થીઓ પર ડિપ્રેશનનો કાળો પડછાયો
યુપીમાં સીએમ યોગી આદિત્યનાથ જેમ ગુનેગારોને ડામવા “દૂસરા તરીકા” વાપરે છે, તેમ જ એજ્યુકેશન સિસ્ટમમાં પણ હવે આ રેન્ક-પ્રેશરના માફિયાઓને ડામવા માટે દૂસરો તરીકો વાપરવાનો સમય પાકી ગયો છે. કોટા (Rajasthan) માં દર વર્ષે આઈઆઈટીની તૈયારી કરતા ડઝનબંધ માસૂમ વિદ્યાર્થીઓ આત્મહત્યા કરે છે. દિવ્યા મિત્તલની આ પોસ્ટ એ તમામ સંસ્થાઓના ગાલ પર તમાચો છે જેઓ માત્ર હોર્ડિંગ્સ પર ૧૦૦% પરિણામના ફોટા છાપે છે, પણ એ બાળકની અંદર ચાલી રહેલા માનસિક સંગ્રામની ચિંતા કોઈ કરતું નથી.
૨. અમેરિકાની બિગ ટેક લૂંટ અને ભારતીય મગજનું શોષણ
જેમ તાજેતરના અહેવાલોમાં બહાર આવ્યું છે કે અમેરિકાની બિગ ટેક કંપનીઓ ભારતના ફેક્ટરી મજૂરોના કેમેરા ડેટા વાપરીને પોતાના રોબોટ્સ સ્માર્ટ બનાવી રહી છે, તેમ જ આપણી શાળાઓ પણ બાળકોને રોબોટ્સની જેમ માત્ર માહિતી ગોખતા (Rote Learning) શીખવે છે. આપણે એવા સ્માર્ટ મશીનો પેદા કરી રહ્યા છીએ જે બધું જ કેલ્ક્યુલેટ કરી શકે છે, પણ જ્યારે જિંદગીમાં સહેજ પણ નિષ્ફળતા આવે ત્યારે એ ‘હ્યુમન સોફ્ટવેર’ ક્રેશ થઈ જાય છે.
૩. વૈશ્વિક કટોકટી વચ્ચે આંતરિક શાંતિ ખોવાઈ
બેંગલુરુ એરપોર્ટ પર ટેલ સ્ટ્રાઈકની કટોકટી, ગ્લોબલ ઇરાન યુદ્ધ અને મધ્ય પૂર્વના તણાવ વચ્ચે આખી દુનિયા આર્થિક અસ્થિરતાનો સામનો કરી રહી છે. આ ૨૦૨૬ના આધુનિક યુગમાં નોકરીઓ સલામત નથી, મોંઘવારી આસમાને છે. આવા સમયે જો આપણું શિક્ષણ આપણને માનસિક રીતે મજબૂત (Resilient) નહીં બનાવે, તો આવનારી પેઢી માત્ર ડિગ્રીઓ લઈને ફરતા ભણેલા-ગણેલા લાચાર યુવાનોની ફોજ બનીને રહી જશે.
ધર્મેશની નજરે: માર્ક્સશીટ પર સહી થઈ જશે, જિંદગી પર કોણ કરશે?
સુરેન્દ્રનગરની મર્ડર મિસ્ટ્રી હોય કે વલસાડ કે અમદાવાદની ક્રૂર લૂંટફાટ—દરેક ગુના પાછળ ક્યાંક ને ક્યાંક માણસની અંદર રહેલો અસંતોષ, અતિશય અપેક્ષાઓ અને માનસિક અસ્વસ્થતા જવાબદાર હોય છે. આઈએએસ દિવ્યા મિત્તલે જે મુદ્દો ઉઠાવ્યો છે તે માત્ર એક સોશિયલ મીડિયા પોસ્ટ નથી, પણ ભારત માટે રેડ એલર્ટ (Red Alert) છે.
વાલીઓને મારી નમ્ર વિનંતી છે કે તમારા બાળકને આઈઆઈટીયન કે આઈએએસ બનાવવા માટે એટલું દબાણ ન કરો કે તે માણસ મટીને મશીન બની જાય. શિક્ષણનો સાચો હેતુ માત્ર બૅન્ક બેલેન્સ વધારવાનો નથી, પણ મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાં પણ હસતા મુખે જીવતા શીખવવાનો છે. આપણી શાળાઓમાં હવે ગણિત અને સાયન્સની સાથે ‘હેપીનેસ ક્લાસ’ અને મેડિટેશન ફરજિયાત કરવા જ પડશે. જો બાળક જીવતા જ નહીં શીખે, તો એ ડિગ્રીઓ કયા કામની? વિચારજો!
એડિટોરિયલ નોટ્સ (Editorial Notes)
- નેટીઝન્સનો સપોર્ટ: દિવ્યા મિત્તલની આ પોસ્ટને અત્યાર સુધીમાં ૫ મિલિયનથી વધુ વ્યુઝ મળ્યા છે અને હજારો સાયકોલોજિસ્ટ તેમજ વાલીઓએ આ પોસ્ટને સમર્થન આપીને ભારતના એજ્યુકેશન બોર્ડ્સ (CBSE/ICSE) ને અભ્યાસક્રમ બદલવા અપીલ કરી છે.
- વૈકલ્પિક મોડેલ: દિલ્હીની શાળાઓમાં શરૂ કરાયેલા ‘હેપીનેસ કરિક્યુલમ’ ની જેમ જ હવે દેશભરની તમામ સરકારી અને ખાનગી શાળાઓમાં માનસિક કાઉન્સેલિંગ સેશન શરૂ કરવા માટે શિક્ષણ મંત્રાલયે પણ ડ્રાફ્ટ તૈયાર કરવાની દિશામાં વિચારણા શરૂ કરી છે.