ધર્મેશ પ્રજાપતિ દ્વારા | newsforyou.live
બેંગલુરુ / મુંબઈ / સુરત — ક્રિકેટના મેદાન પર દુનિયાભરના બોલર્સના છોતરાં ઉડાડી દેનાર અને કરોડો યુવાનોના આદર્શ એવા વિરાટ કોહલીએ (Virat Kohli) પોતાની કારકિર્દીના એક અત્યંત કપરા અને સંવેદનશીલ તબક્કા અંગે ખુલ્લીને વાત કરી છે. બેંગલુરુમાં યોજાયેલી ‘આરસીબી ઇનોવેશન લેબ ઇન્ડિયન સ્પોર્ટ્સ સમિટ’ (RCB Innovation Lab Indian Sports Summit) માં સંબોધન કરતી વખતે વિરાટ કોહલીએ સ્વીકાર્યું કે કેપ્ટનશીપ છોડ્યા બાદ તે એક એવા મુશ્કેલ તબક્કામાંથી પસાર થઈ રહ્યો હતો જ્યાં તેની અંદર પણ ભારે આત્મશંકા જન્મી હતી.
વિરાટે ખાસ કરીને પૂર્વ કોચ રાહુલ દ્રવિડ (Rahul Dravid) અને વિક્રમ રાઠોડના (Vikram Rathour) નામ લઈને જણાવ્યું કે આ બંને દિગ્ગજોએ તે સમયે તેની સાચી સંભાળ લીધી હતી, જેના કારણે તે તમામ ફોર્મેટના નેતૃત્વના વર્ષોના માનસિક દબાણને ભૂલીને ફરીથી ક્રિકેટનો અસલી આનંદ માણતો થઈ શક્યો હતો. વિરાટના આ નિવેદન બાદ તબીબી જગતમાં ‘ઇમ્પોસ્ટર સિન્ડ્રોમ’ (Impostor Syndrome) અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય (Mental Health) અંગે ભારે ચર્ચા જાગી છે.
શું છે આ ‘ઇમ્પોસ્ટર સિન્ડ્રોમ’? મેડિકલ એક્સપર્ટ્સનું વિશ્લેષણ
અમદાવાદ ક્રાઇમ બ્રાન્ચે પકડેલા બોલિવૂડ એક્ટર બનેલા મર્ડર કન્વિક્ટ અને યુએસ-ઈરાન વચ્ચેની ઐતિહાસિક તેલ સમજૂતીના સમાચારો વચ્ચે, આપણી આધુનિક લાઈફસ્ટાઈલને સમજવા માટે આ માનસિક સ્થિતિના ૪ મુખ્ય પાસા જાણવા ખૂબ જ જરૂરી છે:
- સફળતા છતાં પોતાની યોગ્યતા પર શંકા: પીએસઆરઆઈ હોસ્પિટલના કન્સલ્ટન્ટ સાયકિયાટ્રિસ્ટ (મનોચિકિત્સક) ડો. પરમજીત સિંહના મતે, આ એક એવી મનોવૈજ્ઞાનિક પેટર્ન છે જેમાં વ્યક્તિ ગમે તેટલી મોટી સફળતા કે સિદ્ધિ મેળવે, છતાં તે પોતાની ક્ષમતાઓ પર સતત શંકા કરે છે. તેને લાગે છે કે તેની સફળતા તેની મહેનતના કારણે નહીં પણ નસીબ, યોગ્ય સમય કે અન્ય પરિબળોના કારણે મળી છે.
- પકડાઈ જવાનો સતત ડર: આવા લોકોને હંમેશા એવો ડર સતાવે છે કે ગમે ત્યારે લોકો સામે તેમનો “ભાંડો ફૂટી જશે” અને દુનિયાને ખબર પડી જશે કે તેઓ ખરેખર એટલા કાબેલ નથી જેટલા દેખાય છે. તબીબી ભાષામાં આને સત્તાવાર માનસિક બીમારી નથી ગણાવાતી, પરંતુ તે વ્યક્તિના આત્મસન્માનને ભારે નુકસાન પહોંચાડે છે.
- ઓછા આત્મવિશ્વાસ (Low Confidence) થી કઈ રીતે અલગ છે?: સામાન્ય રીતે ઓછો આત્મવિશ્વાસ ધરાવતી વ્યક્તિ પોતાની ક્ષમતાઓ પર જનરલ શંકા કરે છે. પરંતુ ‘ઇમ્પોસ્ટર સિન્ડ્રોમ’ વાળી વ્યક્તિ મોટી સફળતા, પ્રમોશન કે પ્રશંસા મળ્યા પછી પણ તેને સ્વીકારી શકતી નથી અને પોતાની જાતને નકારાત્મક રીતે બીજા સાથે સરખાવે છે.
- વિરાટ કોહલી જેવા સફળ લોકોને પણ થઈ શકે?: હા, સેલિબ્રિટીઝ, એથ્લેટ્સ અને મોટા બિઝનેસ લીડર્સ પણ આનો શિકાર બને છે. વિરાટ કોહલી જેવા દિગ્ગજ પર પણ પબ્લિકની અપેક્ષાઓ અને સતત સારું પરફોર્મન્સ કરવાનું એટલું દબાણ હોય છે કે આ અતિ-સફળતા પણ આત્મશંકા પેદા કરી શકે છે. વિરાટે આ અંગે જાહેરમાં વાત કરીને એક બહાદુરીનું કામ કર્યું છે, જે સામાન્ય લોકોને પણ આ પરિસ્થિતિ સામે લડવાની પ્રેરણા આપશે.
૧. શારીરિક અને માનસિક હેલ્થ પર કેવી અસર થાય છે?
ગ્લેનેગલ્સ હોસ્પિટલ (મુંબઈ) ના સિનિયર ઓર્થોપેડિક કન્સલ્ટન્ટ ડો. ગિરીશ ભાલેરાવના જણાવ્યા અનુસાર, આ સિન્ડ્રોમના લક્ષણોમાં સતત પોતાની જાતને અયોગ્ય સમજવી અને નિષ્ફળતાનો ડર મુખ્ય છે. જો આના પર લાંબા સમય સુધી ધ્યાન ન આપવામાં આવે, તો તે ગંભીર એન્ઝાઈટી (ચિંતા), તણાવ (Stress) અને માનસિક થાક (Burnout) તરફ દોરી જાય છે, જેના લીધે વ્યક્તિની રોજિંદી કાર્યક્ષમતા અને આત્મવિશ્વાસ પણ ઘટી જાય છે.
૨. ઇમ્પોસ્ટર સિન્ડ્રોમથી બચવાના અને તેને મેનેજ કરવાના ઉપાયો
ડો. પરમજીત સિંહ આ સ્થિતિમાંથી બહાર આવવા માટે કેટલીક મહત્વની કાનૂની અને મેડિકલ સલાહ આપે છે:
- સિદ્ધિઓનો રેકોર્ડ રાખો: પોતાની નાની-મોટી સફળતાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો અને તેનો એક રેકોર્ડ રાખો જેથી જ્યારે પણ નકારાત્મક વિચારો આવે ત્યારે તમે વાસ્તવિકતા જોઈ શકો.
- સરખામણી બંધ કરો: સોશિયલ મીડિયા કે વાસ્તવિક જીવનમાં પોતાની સરખામણી અન્ય લોકો સાથે કરવાનું તાત્કાલિક બંધ કરો.
- જાહેરમાં વાત કરો: તમારા કોઈ વિશ્વાસુ મિત્ર, મેન્ટર (માર્ગદર્શક) કે સાથીદાર સાથે મનની સ્થિતિ શેર કરો. જો સ્થિતિ કાબૂ બહાર જાય, તો કોઈ ક્વોલિફાઇડ માનસિક સ્વાસ્થ્ય પ્રોફેશનલ (સાયકિયાટ્રિસ્ટ) ની મદદ લેવામાં જરાય અચકાવું જોઈએ નહીં.
ધર્મેશની નજરે: પ્રેશર કુકર જેવી લાઈફમાં મનની શાંતિ સૌથી મોટી જીત છે!
પશ્ચિમ બંગાળના નેતાઓ ભલે ભડકાઉ નિવેદનો આપતા હોય, સીએમ યોગી ભલે કાયદો જાળવવા “દૂસરા તરીકા” વાપરતા હોય કે પછી અમેરિકાની બિગ ટેક કંપનીઓ ગમે તેટલો ડેટા ચોરી કરતી હોય—પણ આ બધી ભાગદોડ વચ્ચે જો તમારું મન શાંત નથી, તો દુનિયાની કોઈ સત્તા કે સંપત્તિ કામની નથી. આઈઆઈટી-આઈઆઈએમ ભણેલા આઈએએસ દિવ્યા મિત્તલે જે રીતે કહ્યું હતું કે શાળાઓ આપણને ખુશ રહેતા નથી શીખવતી, તે વાત આજે વિરાટ કોહલીના આ કિસ્સા પર બિલકુલ સચોટ બેસે છે.
ટેકનોલોજી અને સ્પર્ધાના ૨૦૨૬ના આ ફાસ્ટ યુગમાં આપણી યુવા પેઢી પણ આ ‘ઇમ્પોસ્ટર સિન્ડ્રોમ’ નો સૌથી વધુ ભોગ બની રહી છે. સોશિયલ મીડિયાની ઝાકઝમાળ પાછળ દોડતા યુવાનો સફળ થયા પછી પણ અંદરથી ખાલીપો અને ડર અનુભવે છે. વિરાટ કોહલી જેવા વૈશ્વિક આઇકોને જ્યારે આ સ્વીકાર્યું છે, ત્યારે આપણે પણ સમજવું પડશે કે માણસથી ભૂલો થાય તે સ્વાભાવિક છે અને દરેક સમયે પરફેક્ટ હોવું જરૂરી નથી. પોતાની જાતને માફ કરતા શીખો અને માનસિક સ્વાસ્થ્યને સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા આપો, કારણ કે તંદુરસ્ત મન જ અસલી સનાતન સુખ છે!
(નોંધ: આ લેખ માત્ર સામાન્ય માહિતી માટે છે. કોઈપણ માનસિક કે શારીરિક સ્વાસ્થ્ય સંબંધી સમસ્યા માટે હંમેશા નિષ્ણાત ડોક્ટરની જ સલાહ લેવી.)