Author: Dharmesh Prajapati Platform: newsforyou.live

બ્રસેલ્સ (બેલ્જિયમ):

રશિયા અને યુક્રેન વચ્ચે ચાલી રહેલા લાંબા સંઘર્ષની વચ્ચે વૈશ્વિક સ્તરે ભારતની મુત્સદ્દીગીરી અને વેપાર નીતિ સામે એક નવું મોટું સંકટ ઊભું થયું છે. યુરોપિયન યુનિયન (EU) એ રશિયાના લશ્કરી તંત્ર અને સપ્લાય ચેઈનને સંપૂર્ણપણે તોડી પાડવા માટે ૧૪મા રાઉન્ડના આકરા આર્થિક પ્રતિબંધો (Sanctions) ની એક વ્યાપક બ્લુપ્રિન્ટ તૈયાર કરી છે. આ આયોજનની સૌથી ચિંતાજનક બાબત એ છે કે, યુરોપિયન દેશોએ હવે રશિયાની સાથે-સાથે તેને પરોક્ષ રીતે મદદ કરતી ત્રીજા દેશોની કંપનીઓને પણ સકંજામાં લેવાનું શરૂ કર્યું છે, જેમાં પ્રથમવાર અગ્રણી ભારતીય કંપનીઓનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. પશ્ચિમી દેશોના આ કડક વલણને કારણે વૈશ્વિક બજારમાં સનસનાટી મચી ગઈ છે.

ભારતીય કંપનીઓ શા માટે આવી પશ્ચિમી દેશોના નિશાના પર?

યુરોપિયન યુનિયન અને અમેરિકી ગુપ્તચર એજન્સીઓના અહેવાલો અનુસાર, મોસ્કો પર લાદવામાં આવેલા કડક આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધો છતાં, રશિયા ત્રીજા દેશોના માધ્યમથી લશ્કરી ઉપયોગમાં લઈ શકાય તેવી હાઈ-ટેક સામગ્રી મેળવી રહ્યું છે.

• ડ્યુઅલ-યુઝ ટેકનોલોજી (Dual-Use Tech): જે ભારતીય કંપનીઓ પર પ્રતિબંધોની દરખાસ્ત મૂકવામાં આવી છે, તેમના પર આરોપ છે કે તેઓ રશિયાને એડવાન્સ માઇક્રોઇલેક્ટ્રોનિક્સ, સેમિકન્ડક્ટર્સ અને નેવિગેશન સાધનો સપ્લાય કરી રહી છે. આ એવી સામગ્રી છે જેનો ઉપયોગ સામાન્ય કોમર્શિયલ વસ્તુઓ સિવાય મિસાઈલ, ડ્રોન અને લશ્કરી ટેન્કો બનાવવામાં પણ થઈ શકે છે.
• પ્રતિબંધોમાંથી છટકબારી (Sanction Circumvention): EU નું માનવું છે કે યુરોપિયન પ્રોડક્ટ્સ પહેલા ભારતીય અથવા ચીની કંપનીઓ ખરીદે છે અને પછી તેને રશિયામાં રી-એક્સપોર્ટ (નિકાસ) કરવામાં આવે છે. આ છટકબારી બંધ કરવા માટે જ આ નવો કડક કાયદો લાવવામાં આવી રહ્યો છે.

શું થશે નુકસાન? એકવાર આ બ્લેકલિસ્ટમાં નામ આવી ગયા પછી, આ ભારતીય કંપનીઓ યુરોપિયન યુનિયનના કોઈપણ સભ્ય દેશ સાથે વેપાર નહીં કરી શકે, તેમની યુરોપમાં રહેલી સંપત્તિ ફ્રીઝ થઈ શકે છે અને કોઈપણ યુરોપિયન નાગરિક કે બેંક તેમની સાથે નાણાકીય વ્યવહારો નહીં કરી શકે.

ભારત અને યુરોપ વચ્ચે રાજદ્વારી તણાવ વધવાની શક્યતા

ભારતે યુક્રેન યુદ્ધની શરૂઆતથી જ હંમેશાં તટસ્થ વલણ અપનાવ્યું છે અને પશ્ચિમી દેશોના દબાણ છતાં રશિયા પાસેથી સસ્તું ક્રૂડ ઓઈલ ખરીદવાનું ચાલુ રાખ્યું છે. પરંતુ હવે કંપનીઓ પર સીધા પ્રતિબંધો આવતા મામલો ગંભીર બન્યો છે.

પક્ષ	વર્તમાન વલણ અને પ્રતિક્રિયા
યુરોપિયન યુનિયન (EU)	યુક્રેનને નબળું પાડતી કોઈપણ સપ્લાય ચેઈનને સાંખી લેવામાં નહીં આવે, પછી ભલે તે દેશ ગમે તેટલો મોટો વ્યાપારી ભાગીદાર કેમ ન હોય.
ભારત સરકાર (નવી દિલ્હી)	ભારતીય વિદેશ મંત્રાલયે હંમેશાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ભારતીય કંપનીઓ કાયદેસર રીતે અને આંતરરાષ્ટ્રીય નિયમોની મર્યાદામાં રહીને જ વેપાર કરે છે. પશ્ચિમી દેશોના એકતરફી પ્રતિબંધો ભારત સ્વીકારતું નથી.

ભારતીય નિકાસકારો અને અર્થતંત્ર પર અસર

વાણિજ્ય નિષ્ણાતોના મતે, જો EU ના આ આકરા પ્રસ્તાવને તમામ ૨૭ સભ્ય દેશોની અંતિમ મંજૂરી મળી જશે, તો ભારતની ટેકનોલોજીકલ અને એન્જિનિયરિંગ નિકાસ (Exports) ને મોટો ફટકો પડી શકે છે. અગાઉ અમેરિકાએ પણ કેટલીક ભારતીય શિપિંગ અને આઈટી કંપનીઓ પર રશિયા કનેક્શનના કારણે પ્રતિબંધો લગાવ્યા હતા.

હવે જ્યારે યુરોપ પણ આ જ માર્ગે આગળ વધી રહ્યું છે, ત્યારે ભારતીય વેપારીઓએ વૈશ્વિક બજારમાં ટકી રહેવા માટે પોતાની સપ્લાય ચેઈન અને વેપાર નીતિની પુનઃ સમીક્ષા કરવી પડશે. નવી દિલ્હી હાલમાં આ મામલે યુરોપિયન સત્તાવાળાઓ સાથે રાજદ્વારી સ્તરે વાટાઘાટો કરી રહી છે જેથી નિર્દોષ ભારતીય વ્યવસાયોને આ વૈશ્વિક ભૌગોલિક રાજકીય (Geopolitical) લડાઈનો ભોગ બનતા બચાવી શકાય.