ઈરાન અને ઈઝરાયલ વચ્ચે ફરી એકવાર તણાવ વધ્યો છે. અમેરિકા અને ઈઝરાયલ દ્વારા ઈરાનના સૈન્ય ઠેકાણાઓ પર તાજેતરના હુમલાઓ બાદ મધ્ય પૂર્વમાં પરિસ્થિતિ વધુ ગંભીર બની છે. ઈરાને પણ સ્પષ્ટપણે કહ્યું છે કે તે આ સંઘર્ષનું પરિણામ નક્કી કરશે. આ વાતાવરણમાં એક મુખ્ય પ્રશ્ન ઊભો થાય છે: આ સંઘર્ષની ભારત પર શું અસર પડશે અને તે બંને દેશો વચ્ચેના વેપારને કેવી અસર કરી શકે છે.
વિશ્વનું ધ્યાન હાલમાં રાજકીય તણાવ પર કેન્દ્રિત
ભારત અને ઈરાનનો સંબંધ ફક્ત થોડા દાયકા જૂનો નથી પણ બંને વચ્ચે સદીઓ જૂના વેપાર અને સાંસ્કૃતિક સંબંધો છે. જ્યારે વિશ્વનું ધ્યાન હાલમાં રાજકીય તણાવ પર કેન્દ્રિત છે, ત્યારે વાસ્તવિકતા એ છે કે ઈરાન તેની ઘણી આવશ્યક જરૂરિયાતો માટે પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે ભારત પર નિર્ભર છે. બંને દેશો વચ્ચેનો સંબંધ ફક્ત રાજદ્વારી સુધી મર્યાદિત નથી, તે સામાન્ય લોકોના જીવનમાં પણ સ્પષ્ટ છે, જેમાં તેમની ખાવાની આદતો, કપડાં અને જીવનશૈલીનો સમાવેશ થાય છે.
ભારત ઈરાનને શું વસ્તુઓ મોકલે છે?
ઈરાન લાંબા સમયથી ભારતની ઉર્જા જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરવા માટે ક્રૂડ ઓઈલ સપ્લાય કરે છે. યુએસ પ્રતિબંધો છતાં ભારતે તેના વેપાર સંબંધોનો અંત લાવ્યા નથી. ઈરાનના સામાન્ય લોકો માટે દવાઓ, ચોખા, ઘઉં, ખાંડ અને સુતરાઉ કાપડની ભારતીય નિકાસ જરૂરી છે. ઈરાન બાસમતી ચોખાનો મુખ્ય ખરીદદાર રહ્યો છે. આ ઉપરાંત, ચા, ખાંડ, દવાઓ, ઓટો પાર્ટ્સ અને કેટલીક એન્જિનિયરિંગ સામગ્રી પણ ભારતમાંથી ઈરાનમાં નિકાસ કરે છે.
ભારત ઈરાન પાસેથી શું આયાત કરે છે?
ભારત ઈરાનથી સૌથી વધુ ક્રૂડ ઓઈલની આયાત કરે છે. આ ઉપરાંત, ભારત ઈરાનથી પિસ્તા અને ખજૂર જેવા સૂકા ફળો, ચોક્કસ રસાયણો, પેટ્રોકેમિકલ ઉત્પાદનો અને કાચના વાસણોની પણ આયાત કરે છે. 1947ના ભાગલા પહેલા, ભારત અને ઈરાન ભૌગોલિક રીતે નજીક હતા. પાકિસ્તાનની રચનાએ સીધો જમીન માર્ગ તોડી નાખ્યો, પરંતુ 1950માં બંને વચ્ચે ઔપચારિક રાજદ્વારી સંબંધો સ્થાપિત થયા. 1974માં તત્કાલીન વડાપ્રધાન ઈન્દિરા ગાંધીની ઈરાનની મુલાકાત પછી દ્વિપક્ષીય વેપારને એક નવો અને મજબૂત વેગ મળ્યો.
બંને દેશો રૂપિયા-રિયાલમાં વેપાર કરે છે
જ્યારે ભારત-અમેરિકા પરમાણુ કરાર પર વાટાઘાટો શરૂ થઈ અને અમેરિકાએ ઈરાન પર પ્રતિબંધો લાદ્યા, ત્યારે બંને વચ્ચે થોડું અંતર સર્જાયું. આમ છતાં પરસ્પર સંપર્ક ક્યારેય બંધ થયો નથી. બંને દેશો હવે ડોલરને બદલે રૂપિયા અને રિયાલમાં વેપાર કરે છે. આજે બંને દેશો વચ્ચે ઊર્જા સુરક્ષા, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ, માહિતી ટેકનોલોજી અને ખાણકામ જેવા ઘણા મુખ્ય ક્ષેત્રોમાં સહયોગ વધી રહ્યો છે.
ચાબહાર પોર્ટનો માસ્ટરસ્ટ્રોક
ભારત વેપારને સરળ બનાવવા માટે ઈરાનના ચાબહાર બંદરમાં મોટાપાયે રોકાણ કરી રહ્યું છે. આ પ્રોજેક્ટ મધ્ય એશિયા અને અફઘાનિસ્તાનમાં માલસામાનના પરિવહન માટે એક મુખ્ય રાજદ્વારી માર્ગ છે. જ્યારે બંને દેશો વચ્ચે ઔપચારિક લશ્કરી જોડાણ નથી, તેમ છતાં તેઓ આતંકવાદનો સામનો કરવા માટે સ્પષ્ટ વલણ ધરાવે છે અને નિયમિતપણે ગુપ્ત માહિતી શેર કરે છે.
બંને દેશો વચ્ચે ઐતિહાસિક જોડાણ
આંતરરાષ્ટ્રીય રાજદ્વારીની ગૂંચવણોથી આગળ આ બંને દેશોની સાચી તાકાત તેમના ઐતિહાસિક સંબંધોમાં રહેલી છે. ફારસી ભાષાએ ભારતના પ્રાચીન સાહિત્ય અને વહીવટી પ્રથાઓ પર ઊંડો પ્રભાવ પાડ્યો છે. ભારતીય ઉપખંડમાં સૂફીવાદના પ્રસાર માટે ઈરાન મોટાભાગે જવાબદાર છે. ઈરાનથી ભારત સુધીના ઘણા મહાન સૂફી સંતોની યાત્રાનો ઈતિહાસ સાક્ષી છે.