મહારાષ્ટ્ર વિધાનસભાનું બજેટ સત્ર હાલમાં ચાલી રહ્યું છે. આ સત્ર દરમિયાન ધર્મ સ્વતંત્રતા બિલ, 2026 ગૃહમાં રજૂ કરવામાં આવ્યું છે. સરકારના મતે આ બિલનો ઉદ્દેશ્ય બળજબરી, છેતરપિંડી, ખોટી રજૂઆત, બળજબરી, અયોગ્ય પ્રભાવ, લગ્ન અથવા અન્ય કોઈપણ કપટી માધ્યમો દ્વારા પ્રેરિત ધાર્મિક પરિવર્તનોને રોકવાનો છે. આ બિલ ફક્ત ગેરકાયદેસર ધર્માંતરણોને રોકવાનો પ્રયાસ કરતું નથી પરંતુ એવી જોગવાઈઓ પણ શામેલ કરે છે જે તેને અન્ય રાજ્યોમાં સમાન કાયદાઓની તુલનામાં વધુ કડક અને વધુ વ્યાપક બનાવે છે.

ધર્મ સ્વતંત્રતા બિલ, 2026 શું છે?

શુક્રવાર (13 માર્ચ) ના રોજ મહારાષ્ટ્ર વિધાનસભામાં રજૂ કરાયેલ ‘ધર્મ સ્વતંત્રતા બિલ, 2026’ (ધર્મ સ્વાતંત્ર્ય વિદ્યા) માં એવી જોગવાઈ કરવામાં આવી છે કે ‘ગેરકાયદેસર’ ધાર્મિક પરિવર્તનના પરિણામે લગ્નથી જન્મેલા બાળકને તે ધર્મનું માનવામાં આવશે જે તેની માતાએ આવા લગ્ન અથવા સંબંધ પહેલાં સ્વીકાર્યો હતો.

આ બિલના કાયદાકીય માળખામાં જણાવાયું છે કે તેના હેઠળ કરવામાં આવેલા તમામ ગુનાઓ દખલપાત્ર અને બિન-જામીનપાત્ર રહેશે. આવા કેસોની તપાસ સબ-ઇન્સ્પેક્ટર અથવા તેનાથી ઉપરના કક્ષાના અધિકારી દ્વારા કરવામાં આવશે. આ કેસોની ટ્રાયલ સેશન્સ કોર્ટમાં યોજાશે.

60 દિવસ અગાઉથી સૂચના જરૂરી

વધુમાં ધર્મ પરિવર્તન કરાવતા પહેલા સંબંધિત વ્યક્તિએ સક્ષમ અધિકારીને ઓછામાં ઓછા 60 દિવસ અગાઉ નોટિસ આપવી જરૂરી છે. પ્રસ્તાવિત ધર્મ પરિવર્તન સામે વાંધો આવી સૂચનાના 30 દિવસની અંદર દાખલ કરી શકાય છે, જેના પછી વહીવટ પોલીસ તપાસ શરૂ કરી શકે છે. વાસ્તવિક ધર્મ પરિવર્તન કરાવ્યાના 21 દિવસની અંદર, ધર્મ પરિવર્તન કરાવનાર વ્યક્તિ અને તેને સહાયક સંસ્થા બંનેએ ઘોષણાપત્ર સબમિટ કરવું આવશ્યક છે.

નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં આ ઘોષણાપત્ર સબમિટ કરવામાં નિષ્ફળતા ધાર્મિક ધર્મ પરિવર્તન રદબાતલ કરશે. પ્રસ્તાવિત કાયદામાં ગેરકાયદેસર ધાર્મિક પરિવર્તનનો ભોગ બનેલા બાળકોના પુનર્વસન, ભરણપોષણ અને કસ્ટડી સંબંધિત રક્ષણાત્મક જોગવાઈઓ પણ શામેલ છે.

ઉલ્લંઘન કરનારાઓ સામે કાર્યવાહી

ગેરકાયદેસર ધાર્મિક પરિવર્તન સાથે સંકળાયેલા કેસોમાં, ધર્માંતરણ કરાવનાર વ્યક્તિ, તેમના માતાપિતા, ભાઈ-બહેનો અથવા અન્ય કોઈ સંબંધી દ્વારા FIR (પ્રથમ માહિતી અહેવાલ) દાખલ કરી શકાય છે. પોલીસને આવી બાબતોની *સ્વયં* (પોતાની પહેલ પર) નોંધ લેવાની પણ સત્તા છે. **સજા:** ગેરકાયદેસર ધાર્મિક પરિવર્તનમાં મહત્તમ 7 વર્ષની જેલની સજા અને ₹1 લાખથી ₹5 લાખ સુધીનો દંડ થઈ શકે છે. જો આ ગુનામાં સગીર, મહિલા, માનસિક રીતે અસ્વસ્થ વ્યક્તિ, અનુસૂચિત જાતિ અથવા જનજાતિનો સભ્ય સામેલ હોય, અથવા સામૂહિક ધાર્મિક પરિવર્તન સાથે જોડાયેલ હોય, તો વધુ કડક સજાની જોગવાઈઓ લાગુ થશે. પુનર્જીવન કરનારાઓને 10 વર્ષ સુધીની જેલ અને ₹7 લાખ સુધીનો દંડ થઈ શકે છે.

સંસ્થાઓ અને પદાધિકારીઓ સામે કાર્યવાહી

જો કોઈ સંસ્થા સંડોવાયેલી હોય, તો તેની નોંધણી રદ થઈ શકે છે, અને જવાબદાર પદાધિકારીઓ સામે કાનૂની કાર્યવાહી – જેમાં કેદ અને દંડનો સમાવેશ થાય છે – શરૂ કરવામાં આવશે. કાયદાનું ઉલ્લંઘન કરતી સંસ્થાઓને આપવામાં આવતી સરકારી નાણાકીય સહાય બંધ કરવામાં આવશે.