પુસ્તક- મેં હું અપની ધનલક્ષ્મી (‘આઈ એમ માય ઓન લક્ષ્મી’નો હિન્દી અનુવાદ) લેખિકા- આરતી ગુપ્તા અનુવાદ- યામિની રામપલ્લીવાર પ્રકાશક- પેંગ્વિન કિંમત- 350 રૂપિયા દીકરીઓને ભણાવવામાં આવે છે, નોકરી કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે, પરંતુ રોકાણ, વીમા અને મોટા નાણાકીય નિર્ણયોની વાત આવે ત્યારે જવાબદારી પિતા, પતિ કે ભાઈ સંભાળી લે છે. રસપ્રદ વાત એ છે કે મોટાભાગની મહિલાઓ પોતાને આર્થિક નિર્ણયો લેવામાં સક્ષમ માને છે, છતાં તેઓ તે નિર્ણયોનો ભાગ બની શકતી નથી. આરતી ગુપ્તાનું પુસ્તક ‘મેં હું અપની ધનલક્ષ્મી’ આ જ વિરોધાભાસને સમજવાનો અને તોડવાનો પ્રયાસ કરે છે. આરતી ગુપ્તા પોતે ઇન્વેસ્ટમેન્ટ મેનેજમેન્ટની દુનિયામાં જાણીતું નામ છે. પરંતુ પુસ્તકમાં તેઓ એક એવી મહિલા તરીકે સામે આવે છે, જેણે શીખતા-શીખતા પોતાનો રસ્તો બનાવ્યો, ભૂલો કરી, પ્રશ્નો પૂછ્યા અને ધીમે ધીમે સમજ્યા કે આર્થિક સશક્તિકરણનો સાચો અર્થ શું છે. પુસ્તકમાં શું છે? આ પુસ્તક મહિલાઓ અને પૈસા વચ્ચેના અંતરની વાર્તા છે, જે ઘણીવાર ઘરની ચાર દીવાલોની અંદર બને છે. પુસ્તક વાંચતી વખતે વારંવાર અનુભવાય છે કે આર્થિક આઝાદીનો અર્થ માત્ર કમાણી નથી. અસલી પ્રશ્ન એ છે કે કમાયેલા પૈસા પર નિર્ણય લેવાનો અધિકાર કોની પાસે છે. પુસ્તકની અસરકારક વાત પુસ્તક મોટા સિદ્ધાંતોથી નહીં, નાના પ્રશ્નોથી શરૂ થાય છે. આરતી ગુપ્તા લખે છે કે, બાળપણથી જ આપણને કહેવામાં આવે છે કે લક્ષ્મી સમૃદ્ધિની દેવી છે. આપણે નારી શક્તિનું સન્માન કરવાની વાતો કરીએ છીએ. મહિલા પાઇલટ, સીઇઓ, રાષ્ટ્રપતિ અને ઓલિમ્પિક મેડલ વિજેતાઓ પર ગર્વ કરીએ છીએ. પરંતુ ઘરની અંદર, જ્યાં રોજિંદી આર્થિક તાકાત નક્કી થાય છે, ત્યાં ચિત્ર બદલાઈ જાય છે. પૈસા પરનો ભરોસો ઘણીવાર પુરુષોને સોંપી દેવામાં આવે છે. અહીં જ પુસ્તકનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન ઊભો થાય છે કે, જો મહિલાઓ જીવનના દરેક ક્ષેત્રમાં નેતૃત્વ કરી શકે છે તો તેમને આર્થિક નિર્ણયોથી દૂર કેમ રાખવામાં આવે છે? પુસ્તક આ પ્રશ્નનો જવાબ ભાવનાત્મક નારાઓથી આપતું નથી. આ માટે લેખકે મહિલાઓ સાથે વાતચીત કરી, તેમના અનુભવો સાંભળ્યા અને આંકડાઓ દ્વારા એક તસવીર રજૂ કરી. પુસ્તકના સૌથી ચોંકાવનારા આંકડા પુસ્તકનો એક ભાગ એવો છે, જે વાંચતી વખતે લાંબા સમય સુધી મગજમાં રહે છે. લેખિકાએ મહિલાઓને પૂછ્યું કે, તેઓ શું માને છે અને ખરેખર શું કરે છે. બંને વચ્ચેનો તફાવત આશ્ચર્યચકિત કરે છે. વિગતવાર ગ્રાફિકમાં જોઈએ- આ આંકડાઓની અસર એટલા માટે વધુ છે કારણ કે તે એક ઊંડા વિરોધાભાસને રજૂ કરે છે. મહિલાઓ પોતાની ક્ષમતા પર ભરોસો કરે છે, પરંતુ નિર્ણય લેવાની મેજ સુધી પહોંચી શકતી નથી. શીખવાની યાત્રા, જે પુસ્તકને ભરોસાપાત્ર બનાવે છે પુસ્તકનો એક સુંદર ભાગ લેખિકાની પોતાની યાત્રા છે. લગ્ન પછી ઘર, બાળકો અને જવાબદારીઓ વચ્ચે તેમનું જીવન આગળ વધી રહ્યું હતું. પછી 2008નું વૈશ્વિક નાણાકીય સંકટ આવ્યું. બજારોમાં અફરાતફરી હતી. પરિવારના રોકાણને લઈને ચિંતાઓ હતી. તે જ સમયગાળામાં તેમણે રોકાણની દુનિયાને નજીકથી સમજવાનું શરૂ કર્યું. આરતી ગુપ્તા જણાવે છે કે શરૂઆતમાં તેમની પાસે પણ અનુભવ નહોતો. તેમણે બેઠકોમાં ભાગ લીધો, નિષ્ણાતોને સાંભળ્યા, ભૂલો કરી, નુકસાન પણ જોયું અને ધીમે ધીમે નિર્ણયો લેવાનો આત્મવિશ્વાસ વિકસાવ્યો. આ જ પ્રામાણિકતા પુસ્તકને મજબૂત બનાવે છે. લેખિકા દરેક જગ્યાએ પોતાને વિજેતાની જેમ રજૂ કરતી નથી. તેઓ જણાવે છે કે આર્થિક સમજ એક દિવસમાં આવતી નથી. આ સતત શીખવા અને અભ્યાસનું પરિણામ હોય છે. નાણાકીય દુનિયાનો અદૃશ્ય ભેદભાવ આર્થિક આઝાદીનો સાચો અર્થ પુસ્તકની સૌથી મોટી તાકાત કેટલીક વાતો જે લાંબા સમય સુધી યાદ રહે છે પુસ્તક પૂરું થયા પછી પણ કેટલાક વિચારો મનમાં રહી જાય છે. આ પુસ્તક કોણે વાંચવું જોઈએ? જો કોઈ મહિલા પોતાના પૈસાને વધુ સારી રીતે સમજવા માંગે છે, રોકાણની દુનિયામાં પહેલું પગલું ભરવા માંગે છે અથવા ફક્ત એ જાણવા માંગે છે કે આર્થિક આઝાદી ખરેખર શું હોય છે, તો આ પુસ્તક તેના માટે એક સારી શરૂઆત સાબિત થઈ શકે છે. લેખિકા પહેલા ડર ઓછો કરે છે, પછી સમજણ વધારે છે અને અંતે રોકાણ તરફ દોરી જાય છે. પુસ્તક વિશે મારો અભિપ્રાય પુસ્તક વાંચતી વખતે ઘણી વાર એવું લાગે છે કે આર્થિક અસમાનતાનું સૌથી મોટું કારણ સંસાધનોની અછત નથી, પરંતુ ભાગીદારીનો અભાવ છે. આ જ વાત તેને સામાન્ય ફાઇનાન્સ પુસ્તકોથી અલગ પાડે છે. સૌથી મહત્ત્વની વાત એ છે કે પુસ્તક એ વિશ્વાસ પેદા કરે છે કે આર્થિક સમજ કોઈ જન્મજાત પ્રતિભા નથી, પરંતુ શીખી શકાય તેવી કૌશલ્ય છે. શીખવાની શરૂઆત કોઈપણ ઉંમરે કરી શકાય છે.