Gen Z: ભારતીય અર્થવ્યવસ્થામાં ‘જેન-ઝેડ’ (Gen Z) એટલે કે 1997થી 2012 વચ્ચે જન્મેલા યુવાનો હવે માત્ર વસ્તીનો એક આંકડો રહ્યા નથી. તેઓ દેશના કન્ઝ્યુમર માર્કેટને અસર કરતી મોટી તાકાત બની રહ્યા છે. ભારતીય યુવાનોના ખર્ચ અને બચત કરવાની રીતમાં મોટો બદલાવ જોવા મળી રહ્યો છે. અગાઉની પેઢીઓ એટલે કે મિલેનિયલ્સ અને Gen X પોતાની આવકનો મોટો હિસ્સો ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ (FD), રિયલ એસ્ટેટ અને સોનામાં રોકાણ કરતી હતી.
લાઇફસ્ટાઇલ પર ખર્ચ કરવાનો ટ્રેન્ડ વધ્યો
Gen Zમાં ‘You Only Live Once’ એટલે કે ‘જીવન એક જ વાર મળે છે’ જેવી વિચારસરણી જોવા મળે છે. આ કારણે તેઓ સારા અને પ્રીમિયમ અનુભવ, સ્કિનકેર, રોજિંદા ઉપયોગની હળવી જ્વેલરી અને BMW જેવી એન્ટ્રી-લેવલ લક્ઝરી કાર તરફ આકર્ષાઈ રહ્યા છે. જોકે, તેનો અર્થ એવો નથી કે Gen Z બચત કરતી નથી. આ પેઢીએ બચત અને રોકાણની રીત બદલી છે. તેઓ પરંપરાગત બેંક ખાતા કરતાં મ્યુચ્યુઅલ ફંડ SIP, ડિજિટલ ગોલ્ડ અને માઇક્રો-ઇન્વેસ્ટમેન્ટ પ્લેટફોર્મ તરફ વધુ આગળ વધી રહ્યા છે.
37.7 કરોડ Gen Zનો ખર્ચ કેટલો?
Boston Consulting Group (BCG) અને Snap Inc.ના સંયુક્ત રિપોર્ટ પ્રમાણે ભારતમાં 1997થી 2012 વચ્ચે જન્મેલા લગભગ 37.7 કરોડ Gen Z લોકો છે. આ લોકો દેશના કુલ વપરાશના ખર્ચમાંથી લગભગ 43 ટકા હિસ્સો ખર્ચે છે. ભારતનો કુલ કન્ઝમ્પશન ખર્ચ લગભગ 860 બિલિયન ડોલર ગણવામાં આવે છે, એટલે Gen Zનો હિસ્સો આશરે 370 બિલિયન ડોલર થાય છે.
2035 સુધી ખર્ચમાં મોટો ઉછાળો આવવાની શક્યતા
અંદાજ પ્રમાણે 2035 સુધીમાં Gen Zનો ખર્ચ બમણાથી પણ વધુ વધીને લગભગ 2 ટ્રિલિયન ડોલર થઈ શકે છે. તે સમયે ભારતનો કુલ કન્ઝમ્પશન ખર્ચ આશરે 3.9 ટ્રિલિયન ડોલર રહેવાનો અંદાજ છે. એટલે Gen Zનો ખર્ચ દેશના કુલ વપરાશ ખર્ચના લગભગ અડધા જેટલો થઈ શકે છે.
Gen Z શું ખરીદે છે તે વધુ મહત્વનું
આ પેઢી કેટલો ખર્ચ કરે છે તેના કરતાં તેઓ કઈ વસ્તુઓ પર ખર્ચ કરે છે તે વધુ મહત્વનું છે. તેઓ કઈ રીતે રોકાણ કરે છે, કાર ખરીદવા માટે લોન લે છે, જ્વેલરી પસંદ કરે છે અને કઈ બ્રાન્ડ તરફ આકર્ષાય છે તે બાબતો હવે કંપનીઓની વ્યૂહરચનાને પણ બદલી રહી છે. અગાઉ મિલેનિયલ્સને ધ્યાનમાં રાખીને બનાવવામાં આવતી માર્કેટિંગ સ્ટ્રેટેજી હવે Gen Zને ધ્યાનમાં રાખીને બદલાઈ રહી છે.
ભારતની Gen Z વસ્તી અમેરિકાથી પણ મોટી
BCG-Snapના રિપોર્ટ પ્રમાણે ભારતમાં Gen Zની વસ્તી અમેરિકાની કુલ વસ્તી કરતાં પણ વધુ છે. હાલમાં Gen Zના દર ચારમાંથી માત્ર એક વ્યક્તિ કામ કરે છે. જોકે, 2030 સુધીમાં કામ કરતા Gen Z લોકોનો હિસ્સો 36 ટકા અને 2035 સુધીમાં 47 ટકા થવાની ધારણા છે.
હાલ Gen Zના ખર્ચમાં પરિવારની મોટી ભૂમિકા
Gen Zની વસ્તી મોટી હોવા છતાં હાલમાં તેમની આવકની ક્ષમતા હજુ ઓછી છે. તેથી હાલમાં તેઓ જે 860 બિલિયન ડોલર જેટલો ખર્ચ કરે છે, તેમાં લગભગ 660 બિલિયન ડોલર સીધા તેમનાં પોતાના પૈસા નથી. આને ‘ઇન્ફ્લુએન્સ્ડ સ્પેન્ડિંગ’ કહી શકાય. એટલે કે પરિવાર પર નિર્ભર Gen Z વ્યક્તિ કોઈ ચોક્કસ બ્રાન્ડ કે એપ પસંદ કરે છે અને તેનો ખર્ચ માતા-પિતા કરે છે.
આવક વધશે તેમ ખર્ચની જવાબદારી પણ બદલાશે
2035 સુધીમાં Gen Zના વધુ લોકો નોકરી અને કમાણી કરવા લાગશે. ત્યારબાદ સ્થિતિ ઘણી બદલાઈ શકે છે. અંદાજ પ્રમાણે 2035 સુધીમાં Gen Zના લગભગ 93 ટકા ખર્ચ તેમની પોતાની કમાણીમાંથી થઈ શકે છે. એટલે આવનારા વર્ષોમાં તેમની ખરીદશક્તિ વધુ મજબૂત બનવાની શક્યતા છે.
દેશમાં Gen Zની વસ્તી લગભગ 40 કરોડ
Kotak Mutual Fundના ‘Gen Z Effect on Consumption’ બ્લોગના અંદાજ પ્રમાણે ભારતમાં Gen Zની વસ્તી લગભગ 40 કરોડ છે, જે દેશની કુલ વસ્તીના આશરે 28 ટકા જેટલી છે. 2029 સુધીમાં ભારતની અડધાથી વધુ વસ્તી Gen Z અથવા Gen Alpha કેટેગરીમાં હોઈ શકે છે.
આવક વધતા પ્રીમિયમ વસ્તુઓની માંગ વધી શકે
આ જ રિપોર્ટ પ્રમાણે ભારતમાં 40 ટકાથી વધુ પરિવારો ‘અપર મિડલ ક્લાસ’ અથવા તેનાથી ઉપરની કેટેગરીમાં આવી શકે છે. અહીં અપર મિડલ ક્લાસનો અર્થ એવો પરિવાર છે, જેની વાર્ષિક ઘરેલુ આવક 9,600 ડોલરથી વધુ હોય. આવક વધવાથી પરિવારોનો ખર્ચ માત્ર ખાવા-પીવાની વસ્તુઓ પૂરતો સીમિત રહેતો નથી, પરંતુ ટ્રાન્સપોર્ટ, ગેજેટ્સ અને અન્ય લાંબા સમય સુધી ચાલતી વસ્તુઓ પર પણ વધી રહ્યો છે.
પરિવારના બજેટમાં ટ્રાન્સપોર્ટ અને ડ્યુરેબલ્સનો હિસ્સો વધ્યો
શહેરી પરિવારોના માસિક ખર્ચમાં ટ્રાન્સપોર્ટનો હિસ્સો 2011-12માં 6.52 ટકા હતો, જે વધીને 8.46 ટકા થયો છે. તેવી જ રીતે લાંબા સમય સુધી ચાલતી વસ્તુઓ એટલે કે ડ્યુરેબલ ગુડ્સનો હિસ્સો 5.60 ટકાથી વધીને 6.87 ટકા થયો છે.
દરેક બદલાવ માટે માત્ર Gen Zને જવાબદાર ન ગણાય
Deloitteના પાર્ટનર અને સાઉથ એશિયામાં કન્ઝ્યુમર ઇન્ડસ્ટ્રી લીડર આનંદ રામનાથનનું માનવું છે કે ભારતના કન્ઝમ્પશન માર્કેટમાં Gen Z મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે, પરંતુ દેશના કુલ ખર્ચમાં થયેલા વધારા માટે માત્ર Gen Zને જ જવાબદાર ગણવું યોગ્ય નથી.
શહેરીકરણ પણ વધતા ખર્ચનું મોટું કારણ
રામનાથન Gen Zને ભારતના કન્ઝમ્પશન માર્કેટમાં થઈ રહેલા મોટા બદલાવને ઝડપી બનાવતી એક શક્તિ તરીકે જુએ છે. તેમના મતે ભારતની ઝડપથી વધતી શહેરી વસ્તી પણ આ બદલાવનું મોટું કારણ છે. 2030 સુધીમાં ભારતની શહેરી વસ્તી લગભગ 60 કરોડ સુધી પહોંચવાની ધારણા છે.
વધતી આવકથી સમગ્ર પરિવારની ખરીદશક્તિ વધી
BCGની કનિકા સાંઘી પણ માને છે કે ખાવા-પીવા સિવાયની વસ્તુઓ પર ખર્ચ કરવાનો ટ્રેન્ડ માત્ર Gen Z પૂરતો સીમિત નથી. પરિવારોની આવક વધવાથી લોકો લાઇફસ્ટાઇલ, મનોરંજન, મુસાફરી અને અન્ય કેટેગરી પર વધુ ખર્ચ કરી રહ્યા છે. એટલે આ એક સામાન્ય અને વ્યાપક ટ્રેન્ડ છે.
ફૂટવેરથી લઈને OTT સુધી Gen Zનો મોટો પ્રભાવ
Gen Zનો પ્રભાવ તેમની ખરીદીમાં સૌથી સ્પષ્ટ જોવા મળે છે. BCG-Snapના રિપોર્ટ પ્રમાણે ભારતમાં ફૂટવેર, બહાર ખાવા-પીવા, ઘરની બહાર મનોરંજન, મુસાફરી, OTT સબ્સ્ક્રિપ્શન અને ફેશન જેવી કેટેગરીમાં થનારા દરેક 1 રૂપિયાના ખર્ચમાંથી લગભગ 50 પૈસા સીધા Gen Z ખરીદદારો કરે છે અથવા તેમની પસંદગીથી પ્રભાવિત થાય છે.
બ્યુટી માર્કેટમાં પણ યુવાનોનો હિસ્સો વધશે
Gen Zના કુલ ખર્ચમાં હાલમાં બ્યુટીનો હિસ્સો 44 ટકા છે. જોકે, બ્યુટી અને પર્સનલ કેર માર્કેટ ઝડપથી વધી રહ્યું છે. Redseerની ‘India BPC 2030: Growth, Shifts and Opportunities’ રિપોર્ટ પ્રમાણે 2030 સુધીમાં ભારતનું બ્યુટી અને પર્સનલ કેર માર્કેટ લગભગ બમણું થઈને 40 બિલિયન ડોલર સુધી પહોંચી શકે છે.
ક્વિક કોમર્સથી બ્યુટી પ્રોડક્ટની ખરીદી વધવાની શક્યતા
હાલમાં ઓનલાઈન બ્યુટી સેલ્સમાં ક્વિક કોમર્સનો હિસ્સો લગભગ 15 ટકા છે. 2030 સુધીમાં આ હિસ્સો વધીને લગભગ 40 ટકા થવાની ધારણા છે. Redseerના અંદાજ પ્રમાણે 2030 સુધીમાં ભારતમાં બ્યુટી પર થતા કુલ ખર્ચનો લગભગ અડધો હિસ્સો Gen Z અને Gen Alpha દ્વારા થઈ શકે છે.
યુવાનો હવે નાની ઉંમરે રોકાણ શરૂ કરી રહ્યા છે
ભારતમાં શેરબજારના રોકાણકારોની ઉંમરમાં પણ મોટો બદલાવ જોવા મળી રહ્યો છે. IBEF દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલા RBIના ડેટા પ્રમાણે માર્ચ 2019માં 30 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના સ્ટોક માર્કેટ રોકાણકારોનો હિસ્સો 22.6 ટકા હતો. જુલાઈ 2025 સુધીમાં આ હિસ્સો વધીને 38.9 ટકા થયો છે.
રોકાણકારોની સરેરાશ ઉંમર પણ ઘટી
યુવાનોની વધતી ભાગીદારીને કારણે રોકાણકારોની સરેરાશ ઉંમર 38 વર્ષથી ઘટીને 33 વર્ષ થઈ છે. IBEFના જણાવ્યા પ્રમાણે મિલેનિયલ્સ અને Gen Z મળીને ભારતની મ્યુચ્યુઅલ ફંડ એसेટ્સમાં લગભગ 48 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે. તે સમયે મ્યુચ્યુઅલ ફંડ ઉદ્યોગની કુલ Assets Under Management લગભગ ₹75.35 લાખ કરોડ એટલે કે 862.64 બિલિયન ડોલર હતી.
નવા રોકાણકારોમાં યુવાનોનો દબદબો
Kotak Securitiesના MD અને CEO શ્રીપાલ શાહે NSEના જુલાઈ 2026ના ‘Market Pulse’નો ઉલ્લેખ કરતાં જણાવ્યું હતું કે 30 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના રોકાણકારો નવા રજિસ્ટ્રેશનમાં 59 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે. નાણાકીય વર્ષ 2020માં આ હિસ્સો 52 ટકા હતો.
Gen Z ઝડપથી નિર્ણય લેતી પેઢી
શ્રીપાલ શાહના જણાવ્યા પ્રમાણે Gen Z પોતાના કામ પોતે કરવાની એટલે કે DIY માનસિકતા ધરાવે છે. તેમની પાસે અગાઉની પેઢીની સરખામણીએ વધુ જોખમ લેવાની ક્ષમતા છે અને તેઓ ઝડપથી નિર્ણય લે છે. કોઈ નિર્ણય માટે દિવસો સુધી વિચારવાને બદલે તેઓ મિનિટોમાં નિર્ણય લેવાનું પસંદ કરે છે.
ઝડપી રોકાણ સાથે નિર્ણયની ગુણવત્તા પણ મહત્વની
યુવાનો માટે હવે બજાર સુધી પહોંચવું મોટી મુશ્કેલી નથી. મોબાઇલ અને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મના કારણે રોકાણ કરવું સરળ બન્યું છે. હવે મોટો પડકાર એ છે કે ઝડપથી લેવાતા રોકાણના નિર્ણયો કેટલા યોગ્ય અને સમજદારીભર્યા છે.
Gen Z ક્રેડિટનો પણ ઝડપથી ઉપયોગ કરી રહી છે
TransUnion CIBILની માર્ચ 2025માં જાહેર થયેલી રિપોર્ટ પ્રમાણે 2024માં ભારતમાં પ્રથમ વખત ક્રેડિટ લેનારા લોકોમાં Gen Zનો હિસ્સો 41 ટકા હતો. આ હિસ્સો અન્ય તમામ પેઢીઓ કરતાં વધારે હતો. એટલે યુવાનો માત્ર રોકાણ જ નહીં, પરંતુ ક્રેડિટ અને લોનનો પણ ઝડપથી ઉપયોગ કરી રહ્યા છે.
જ્વેલરીમાં પણ યુવાનોની પસંદગી બદલાઈ
જ્વેલરી લાંબા સમયથી લગ્ન અને ખાસ પ્રસંગો સાથે જોડાયેલી રહી છે. પરંતુ હવે યુવાનોની પસંદગીમાં બદલાવ જોવા મળી રહ્યો છે. ભારે-ભરકમ જ્વેલરી કરતાં તેઓ હળવી, સુંદર ડિઝાઇનવાળી અને રોજિંદા ઉપયોગમાં લઈ શકાય તેવી જ્વેલરીને વધુ પસંદ કરી રહ્યા છે.
લાઇટવેઇટ જ્વેલરીની માંગથી બ્રાન્ડ્સની વ્યૂહરચના બદલાઈ
Kotak Mutual Fundની રિસર્ચ પ્રમાણે BlueStoneની વૃદ્ધિ પાછળ Gen Zની સસ્તી, હળવી અને સારી ડિઝાઇનવાળી રોજિંદા ઉપયોગની જ્વેલરી પ્રત્યેની પસંદગી મહત્વનું કારણ છે. આ સાથે કામકાજ કરતી મહિલાઓની સંખ્યા વધવાથી પણ લાઇફસ્ટાઇલ જ્વેલરીની માંગ વધી છે.
બ્રાઇડલ જ્વેલરી કરતાં રોજિંદી જ્વેલરી તરફ વળાંક
ભારતના લાઇફસ્ટાઇલ જ્વેલરી રિટેલ માર્કેટમાં BlueStone બીજી સૌથી મોટી કંપની છે. કંપનીએ ભારે બ્રાઇડલ સેટ કરતાં રોજિંદા ઉપયોગની ડિઝાઇનર જ્વેલરી પર વધુ ધ્યાન આપ્યું છે. જેના કારણે તેનો રેવન્યુ માર્કેટ શેર નાણાકીય વર્ષ 2019ના 17.7 ટકાથી વધીને નાણાકીય વર્ષ 2025માં 24.6 ટકા થયો છે.
લાઇફસ્ટાઇલ જ્વેલરી માર્કેટ ઝડપથી વધી શકે
અંદાજ પ્રમાણે ભારતમાં લાઇફસ્ટાઇલ જ્વેલરી સેગમેન્ટ 2029 સુધી દર વર્ષે 16થી 18 ટકાની ઝડપે વધી શકે છે. આ વૃદ્ધિ લગ્ન માટેની જ્વેલરીની સરખામણીએ વધુ રહેવાની શક્યતા છે. યુવાનોની બદલાતી પસંદગી આ માર્કેટને આગળ વધારવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી શકે છે.
સ્કિનકેરમાં પણ માત્ર દેખાવ નહીં, માહિતી પર ભાર
સ્કિનકેર માર્કેટમાં પણ Gen Zની પસંદગીથી મોટો બદલાવ આવી રહ્યો છે. આનંદ રામનાથનના જણાવ્યા પ્રમાણે હવે બ્રાન્ડ્સ માત્ર સુંદરતા અંગે મોટા દાવા કરવાને બદલે પ્રોડક્ટમાં કયા ingredients છે, તેનું formulation કેવું છે, તેની અસર શું છે અને તેના વિશેની માહિતી કેટલી ચકાસી શકાય છે તેના પર વધુ ધ્યાન આપી રહ્યા છે.
ગ્રાહકો પ્રોડક્ટના લેબલ પણ ધ્યાનથી વાંચે છે
હાલમાં 74 ટકા ગ્રાહકો સ્કિનકેર પ્રોડક્ટ ખરીદતા પહેલા તેમાં રહેલા ingredientsના લેબલ વાંચે છે. ઉપરાંત, છેલ્લા છ મહિનામાં 44 ટકા ગ્રાહકોએ વધુ સારા formulation માટે વધુ કિંમત ચૂકવી છે. જોકે, મોટાભાગના ગ્રાહકો આ વધારાનો ખર્ચ 10 ટકા કે તેનાથી ઓછો રાખવા માંગે છે.
Gen Z બદલશે ભારતના બજારની દિશા?
આ સમગ્ર ટ્રેન્ડ પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે Gen Z ભારતના કન્ઝ્યુમર માર્કેટમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી રહી છે. આ પેઢી એક તરફ અનુભવ, ફેશન, બ્યુટી, મુસાફરી અને લાઇફસ્ટાઇલ પર ખર્ચ કરી રહી છે, તો બીજી તરફ SIP, મ્યુચ્યુઅલ ફંડ અને અન્ય ડિજિટલ માધ્યમો દ્વારા નાની ઉંમરે રોકાણ પણ શરૂ કરી રહી છે. આગામી વર્ષોમાં જ્યારે Gen Zની આવક વધશે, ત્યારે તેમની ખરીદશક્તિ પણ મોટા પ્રમાણમાં વધવાની શક્યતા છે. તેથી કંપનીઓ અને બ્રાન્ડ્સ માટે હવે Gen Z માત્ર એક યુવા ગ્રાહક વર્ગ નહીં, પરંતુ ભવિષ્યના સૌથી મોટા માર્કેટ તરીકે સામે આવી રહી છે.