તાજેતરમાં મહારાષ્ટ્ર ‘ફૂડ ડ્રગ એડમિનિસ્ટ્રેશન’ (FDA) એ એક્ટર અજય દેવગન, શાહરૂખ ખાન અને ટાઈગર શ્રોફને ‘વિમલ ઈલાયચી’ની જાહેરાતને લઈને નોટિસ મોકલી છે. FDAનું માનવું છે કે આ પાન મસાલાના પરોક્ષ પ્રચાર એટલે કે સરોગેટ જાહેરાતનો મામલો છે. આ કાર્યવાહીએ ફરી એકવાર પાન મસાલા અને તેના સ્વાસ્થ્ય જોખમો પર ચર્ચા જગાવી છે. કેટલાક લોકો માને છે કે તમાકુ વગરનો પાન મસાલો સુરક્ષિત હોય છે. જ્યારે વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસોમાં તેમાં રહેલી સોપારીથી પણ અનેક ગંભીર બીમારીઓનું જોખમ દર્શાવવામાં આવ્યું છે. વર્ષ 2024માં ‘ધ લેન્સેટ ઓન્કોલોજી’માં પ્રકાશિત એક અભ્યાસ મુજબ, પાન મસાલાના મુખ્ય ઘટક સોપારીથી ઓરલ કેન્સરનું જોખમ વધે છે. તેથી આજે ‘કામના સમાચાર’માં પાન મસાલાના સ્વાસ્થ્ય જોખમો પર વાત કરીશું. સાથે જ જાણીશું કે- નિષ્ણાતઃ ડૉ. જે. બી. શર્મા, ડિરેક્ટર, ઓન્કોલોજિસ્ટ, એક્શન કેન્સર હૉસ્પિટલ, દિલ્હી પ્રશ્ન- પાન મસાલા અને ગુટખા શું છે? શું આ બંને એક જ છે? જવાબ- આ બંને સોપારીમાંથી બનેલા ઉત્પાદનો છે, જેને લોકો ચાવીને ખાય છે. બંનેમાં સૌથી મોટો તફાવત તમાકુનો હોય છે. ગુટખામાં તમાકુ ભેળવેલો હોય છે, જ્યારે પાન મસાલામાં સામાન્ય રીતે તમાકુ હોતો નથી. જોકે, તમાકુ ન હોવાનો અર્થ એ નથી કે પાન મસાલા સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત છે. તેમાં રહેલી સોપારી પણ સ્વાસ્થ્ય માટે જોખમી છે. લાંબા સમય સુધી તેના સેવનથી કેન્સરનું જોખમ વધી શકે છે. પ્રશ્ન- જો પાન મસાલામાં નિકોટિન નથી, તો પછી તેની જાહેરાત કરવી ખોટી શા માટે છે? જવાબ- માત્ર નિકોટિન ન હોવું કોઈ પ્રોડક્ટને સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત બનાવતું નથી. પાન મસાલાની જાહેરાતો પર આપત્તિનું એક મોટું કારણ સરોગેટ એડવર્ટાઇઝિંગ છે. આને પોઇન્ટર્સથી સમજીએ- પ્રશ્ન- પાન મસાલામાં કયા ઘટકો હોય છે? તેમની શરીર પર શું અસર થાય છે? જવાબ- પાન મસાલા ઘણી વસ્તુઓને ભેળવીને બનાવવામાં આવે છે. તેના મુખ્ય ઘટકોમાં સોપારી, કાથો, ચૂનો, એલચી, વરિયાળી, ફ્લેવરિંગ એજન્ટ્સ, સ્વીટનરનો સમાવેશ થાય છે. જુદી જુદી બ્રાન્ડ્સમાં તેમની માત્રા અલગ અલગ હોઈ શકે છે. પોઇન્ટર્સથી તેની શરીર પર થતી અસરને સમજીએ- સોપારી ચૂનો કાથો ફ્લેવર અને સ્વીટનર ઇલાયચી, વરિયાળી અને સુગંધિત પદાર્થો પ્રશ્ન- નિયમિત પાન મસાલા ખાવાથી કયા રોગોનું જોખમ વધે છે? જવાબ- તેનાથી ઘણા રોગોનું જોખમ વધે છે, જેમ કે- OSMF અને લ્યુકોપ્લાકિયા જેવી સ્થિતિઓ પ્રી-કેન્સરસ છે. એટલે કે સમયસર સારવાર ન મળે તો તે કેન્સરમાં બદલાઈ શકે છે. આ જ કારણ છે કે લાંબા સમય સુધી પાન મસાલા ખાવાથી શરીરના અલગ-અલગ ભાગોમાં કેન્સરનું જોખમ પણ વધે છે. ગ્રાફિકમાં તમામ જોખમો જોઈએ- પ્રશ્ન- ગુટખા-પાન મસાલા કેવી રીતે કેન્સરનું કારણ બને છે? જવાબ- તેને પોઈન્ટર્સથી સમજીએ- પ્રશ્ન- કેન્સર થવા પર મોઢામાં કયા પ્રારંભિક સંકેતો દેખાઈ શકે છે? જવાબ- પ્રારંભિક તબક્કામાં ઘણીવાર નાના-નાના ફેરફારો દેખાય છે. પરંતુ લોકો તેને સામાન્ય સમસ્યા સમજીને અવગણી દે છે. જો આ લક્ષણો 2-3 અઠવાડિયા સુધી રહે અથવા વારંવાર દેખાય તો ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જરૂરી છે. ગ્રાફિકમાં બધા સંકેતો જોઈએ- પ્રશ્ન- શું રોજ એકાદ પાઉચ ખાવું પણ ખતરનાક છે? જવાબ- હા, જોખમ માત્રા પર જ નિર્ભર નથી કરતું, પરંતુ એ પણ મહત્ત્વનું છે કે પાન મસાલો કેટલા સમયથી ખવાઈ રહ્યો છે. જો તેને રોજ ખાવામાં આવે, તો લાંબા ગાળે મોઢાના રોગોનું જોખમ વધી શકે છે. પ્રશ્ન- પાન મસાલો છોડવો મુશ્કેલ કેમ હોય છે. લોકો ઈચ્છવા છતાં કેમ છોડી શકતા નથી? જવાબ- તેમાં રહેલી સોપારી બ્રેઈનના રિવોર્ડ સિસ્ટમને પ્રભાવિત કરે છે. તેનાથી બ્રેઈનમાં એવા કેમિકલ્સ રિલીઝ થાય છે, જે સારું અનુભવ કરાવે છે. બ્રેઈન આ અનુભવનું વ્યસની બની જાય છે. આ જ કારણ છે કે પાન મસાલો છોડવા પર ઘણા લોકોને તેની તલબ, બેચેની કે ચીડિયાપણું અનુભવાય છે. પ્રશ્ન- પાન મસાલાની લત છોડવા માટે શું કરવું? જવાબ- તેના માટે ટ્રિગર્સને ઓળખવા સૌથી જરૂરી છે. સાથે જ કેટલીક બાબતોનું ધ્યાન રાખો- પ્રશ્ન- જો કોઈ આજે ગુટખા-પાન મસાલા ખાવાનું છોડે છે તો આગામી બે વર્ષમાં તેના સ્વાસ્થ્યમાં શું ફેરફારો જોવા મળશે? જવાબ- શરૂઆતમાં તલબ અને ચીડિયાપણું થઈ શકે છે, પરંતુ કેટલાક અઠવાડિયા અને મહિનાઓમાં મોં, દાંત અને સ્વાસ્થ્યમાં સુધારો થવા માંડે છે. ગ્રાફિકમાં જોઈએ, સ્વાસ્થ્યમાં શું ફેરફારો થાય છે- પાન મસાલાની એક પડીકી ખાવામાં થોડી મિનિટો લાગે છે, પરંતુ લાંબા ગાળે તેની શરીર પર ઊંડી અસર પડે છે. તેથી સ્વાસ્થ્યને પ્રાથમિકતા આપો અને આજે જ ગુટખા-પાન મસાલા છોડવાની દિશામાં પગલાં ભરો. આખરે, શરીર તે જ યાદ રાખે છે, જેને આપણે વારંવાર પુનરાવર્તિત કરીએ છીએ. સારી ટેવો સ્વાસ્થ્ય બનાવે છે અને ખરાબ ટેવો ધીમે ધીમે તેને નુકસાન પહોંચાડે છે.