પ્રશ્ન- હું 36 વર્ષની એક વર્કિંગ મહિલા છું. અમારો 9 વર્ષનો દીકરો છે. સમસ્યા એ છે કે હું અને મારા પતિ તેના ઉછેર વિશે બિલકુલ અલગ વિચાર રાખીએ છીએ. હું ઈચ્છું છું કે તે પોતાની ભૂલોમાંથી શીખે, તેથી તેને સમજાવીને વાત કરું છું. જ્યારે મારા પતિ માને છે કે બાળકોને મજબૂત બનાવવા જોઈએ, અનુશાસન શીખવવું જોઈએ. ઘણી વાર હું કોઈ વાત માટે તેને ‘હા’ કહી દઉં છું, પરંતુ પતિ તે જ વાત માટે ‘ના’ પાડી દે છે. દીકરો હવે સમજી ગયો છે કે કઈ વસ્તુ માટે કોની પાસે જવું છે. જો હું ના પાડું છું તો તે પપ્પાને પૂછી લે છે. મને લાગે છે કે તે આ સ્થિતિનો ફાયદો ઉઠાવવા લાગ્યો છે. શું માતા-પિતાની અલગ-અલગ પેરેન્ટિંગ સ્ટાઇલ બાળકના વર્તન અને વ્યક્તિત્વ પર અસર કરી શકે છે? અમારે શું કરવું જોઈએ? નિષ્ણાતઃ ડૉ. અમિતા શ્રૃંગી, સાઇકોલોજિસ્ટ, ફેમિલી એન્ડ ચાઈલ્ડ કાઉન્સિલર, જયપુર જવાબ- દરેક માતા-પિતા પોતાના બાળક માટે સારું જ ઈચ્છે છે, પરંતુ ‘સારું’ શું છે, તેની વ્યાખ્યા દરેક વ્યક્તિ માટે અલગ હોઈ શકે છે. કોઈ શિસ્તને પ્રાધાન્ય આપે છે, તો કોઈ વાતચીત અને સ્વતંત્રતાને. તેથી, પેરેન્ટિંગને લઈને પતિ-પત્ની વચ્ચે મતભેદ હોવા એ કોઈ નવી અજાયબી નથી. પરંતુ જ્યારે આ મતભેદ રોજિંદા નિર્ણયોમાં દેખાવા લાગે અને બાળક સમજી જાય કે “મમ્મી પાસેથી નહીં તો પપ્પા પાસેથી ‘હા’ મળી જશે,” ત્યારે તે બાળક માટે નુકસાનકારક હોઈ શકે છે. પેરેન્ટિંગમાં મતભેદની બાળક પર અસર 9 વર્ષની ઉંમર સુધીમાં બાળકમાં એ સમજ વિકસિત થઈ જાય છે કે કયા વ્યક્તિ પાસેથી શું પ્રતિભાવ મળશે? તે એ પણ શીખી જાય છે કે કોની પાસેથી કઈ વાત મનાવી શકાય છે. આને ઘણીવાર લોકો ‘ચાલાકી’ સમજે છે, જ્યારે બાળ મનોવિજ્ઞાન અનુસાર આ ઘણીવાર બાળકનું શીખેલું વર્તન (લર્ન્ડ બિહેવિયર) હોય છે. બાળક એ જ રીત અપનાવે છે, જેનાથી તેની વાત બનવાની સંભાવના સૌથી વધુ હોય. આવી સ્થિતિમાં જો પેરેન્ટિંગને લઈને માતા-પિતાના વિચારો એક ન હોય અને આ વાત બાળકને સમજમાં આવી જાય તો તેના આ મનોવૈજ્ઞાનિક અસરો થઈ શકે છે- શું અલગ વિચાર હોવા ખોટા છે? બિલકુલ નહીં. દરેક વાત પર માતા-પિતાનો અભિપ્રાય એક હોવો જરૂરી નથી. સમસ્યા ત્યારે થાય છે, જ્યારે બાળકની સામે એક જ પરિસ્થિતિ પર અલગ-અલગ નિયમો કે પ્રતિક્રિયાઓ આપવામાં આવે છે. તેને આ બે ઉદાહરણોથી સમજીએ- 1. બાળક મોબાઇલ માંગે છે. તમારી પાસે પરવાનગી માંગી રહ્યું છે. 2. બાળક પોકેટ મની માંગી રહ્યું છે. આવી સ્થિતિમાં બાળક એ શીખી શકતું નથી કે ઘરનો નિયમ શું છે. ચાઈલ્ડ સાઇકોલોજી અનુસાર, બાળકો નિયમોની સખ્તાઈ કરતાં તેમની સુસંગતતા એટલે કે એકરૂપતાને વધુ સમજે છે. જ્યારે દર વખતે એકસરખા નિયમો લાગુ પડે છે, ત્યારે બાળકોમાં સાચા-ખોટાની સ્પષ્ટ સમજ વિકસે છે. બાળક ‘પેરેન્ટ શોપિંગ’ શા માટે કરે છે? ઘણીવાર બાળક ફક્ત એ શીખી રહ્યું હોય છે કે તેની જરૂરિયાત કે માંગ કયા રસ્તેથી પૂરી થઈ શકે છે. તેથી જો એક વ્યક્તિ તેને ના પાડે છે, તો તે સ્વાભાવિક રીતે બીજાને પૂછી શકે છે. ચાઈલ્ડ સાઇકોલોજીમાં તેને ‘પેરેન્ટ શોપિંગ’ કહે છે. આ વર્તન ત્યારે વધુ જોવા મળે છે, જ્યારે- એ જરૂરી નથી કે બાળક ખોટા ઇરાદાથી આવું કરી રહ્યું હોય. ઘણીવાર આ એ વાતનો સંકેત હોય છે કે તેને નિયમો અને મર્યાદાઓ વિશે એકસરખો સંદેશ મળી રહ્યો નથી. બાળકના વ્યક્તિત્વ પર શું અસર પડે? જો પરિવારમાં લાંબા સમય સુધી આ જ સ્થિતિ જળવાઈ રહે તો બાળક પર આ અસરો પડી શકે છે. તેને લાગે છે કે દરેક નિયમ પર વાતચીત કરીને તેને બદલી શકાય છે. ભૂલ થાય ત્યારે તે એ જોવા લાગે છે કે કોણ તેનો પક્ષ લેશે. તેને સમજાતું નથી કે સાચું શું છે, કારણ કે બંને સૌથી મહત્વપૂર્ણ લોકો અલગ વાતો કહી રહ્યા છે. જ્યારે બાળક બંને વચ્ચે સંદેશ પહોંચાડવા લાગે છે અથવા એકની વાત બીજા વિરુદ્ધ વાપરે છે, ત્યારે પરિવારનું ભાવનાત્મક વાતાવરણ પ્રભાવિત થવા લાગે છે. આ સમસ્યાનો ઉકેલ શું છે? સૌ પ્રથમ એ સમજો કે આ ‘માતા વિરુદ્ધ પિતા’ની લડાઈ નથી. અસલ પ્રશ્ન એ છે કે- ‘’શું બાળક સુરક્ષિત, સ્પષ્ટ અને ભરોસાપાત્ર વાતાવરણમાં મોટું થઈ રહ્યું છે?” જો તેનો જવાબ ‘ના’ હોય તો બદલાવની જરૂર છે. આ માટે નીચે આપેલા 6 પગલાં લો. 1. નિયમો પહેલાં પરસ્પર નક્કી કરો રોજિંદા જીવનની મહત્વપૂર્ણ બાબતો પર માતા-પિતા પહેલાંથી ચર્ચા કરી લે અને એક સામાન્ય નિયમ નક્કી કરે. દરેક મુદ્દા પર સંપૂર્ણપણે સહમત થવું જરૂરી નથી, પરંતુ બાળકની સામે નક્કી કરેલા નિયમો પર એકસરખી પ્રતિક્રિયા હોવી જોઈએ. આનાથી બાળકને ખબર રહે છે કે કયા વર્તન પર શું અપેક્ષા અને શું પરિણામ આવશે. 2. નિયમ બદલવો હોય તો સાથે મળીને બદલો જો કોઈ નિયમમાં ફેરફાર જરૂરી લાગે તો પછીથી અંદરોઅંદર ચર્ચા કરો. પછી બંને મળીને બાળકને નવો નિયમ જણાવો. આનાથી બાળકને સ્પષ્ટ સંદેશ મળશે. 3. બાળકની સામે એકબીજાના નિર્ણયને રદ ન કરો જો પતિએ કોઈ વાત માટે ના પાડી હોય અને લાગે કે નિર્ણય સાચો નથી, તો બાળકની સામે તેને તરત જ બદલશો નહીં. બાળકને કહો- “અમે બંને આના પર વાત કરીશું અને પછી તમને જણાવીશું.” આનાથી બાળકને સંદેશ મળે છે કે માતા-પિતા એક ટીમની જેમ નિર્ણયો લે છે. 4. કડકાઈ અને પ્રેમમાં સંતુલન રાખો ઘણા માતા-પિતા માને છે કે કડકાઈથી જ બાળક જવાબદાર બને છે, જ્યારે કેટલાકનું માનવું છે કે ફક્ત પ્રેમ અને સમજાવટ જ ​​પૂરતી છે. પરંતુ ચાઈલ્ડ સાઇકોલોજી અનુસાર સૌથી અસરકારક રીત ઓથોરિટેટિવ પેરેન્ટિંગ છે, જેમાં સ્નેહ અને અનુશાસન બંનેનું સંતુલન હોય છે. આમાં- 5. ‘એક કડક, એક નરમ’ વાળી પેટર્ન ન બનાવો ઘણા પરિવારોમાં માતા-પિતામાંથી એક હંમેશા ઠપકો આપે છે અને બીજો હંમેશા બચાવે છે. આનાથી બાળક બંનેની ભૂમિકાઓ નક્કી કરી લે છે. આ રીત યોગ્ય નથી. તેના બદલે– 6. બાળકને નિર્ણય પ્રક્રિયામાં સામેલ કરો 9 વર્ષનું બાળક કેટલાક નિયમો સમજી શકે છે અને તેના પર પોતાનો અભિપ્રાય આપી શકે છે. તેથી તેને પૂછો કે- જ્યારે બાળક નિયમો બનાવવામાં સામેલ થાય છે, ત્યારે તેના પાલનની સંભાવના પણ વધી જાય છે. નિષ્ણાતની મદદ ક્યારે જરૂરી? આ પરિસ્થિતિઓમાં માતા-પિતા માટે ફેમિલી કાઉન્સેલર અથવા ચાઈલ્ડ સાઇકોલોજિસ્ટની સલાહ લેવી મદદરૂપ થઈ શકે છે. યાદ રાખો બાળકને એવા માતા-પિતા જોઈએ જે એક ટીમની જેમ કામ કરે. બંનેના વ્યક્તિત્વ અને વિચાર અલગ હોઈ શકે છે, પરંતુ બાળકના ઉછેર સંબંધિત નિર્ણયોમાં તાલમેલ જરૂરી છે. જ્યારે ઘરના નિયમો સ્પષ્ટ, સ્થિર અને સન્માનજનક હોય છે, ત્યારે બાળક પણ ધીમે ધીમે જવાબદાર બને છે. આ જ સ્વસ્થ પેરેન્ટિંગનો સૌથી મજબૂત પાયો છે.