પુસ્તક: લોહિયા (એક પ્રમાણિક જીવની) લેખક: ઓમકાર શરદ પ્રકાશક: લોકભારતી કિંમત: 175 રૂપિયા ભારતની રાજનીતિમાં કેટલાક નેતાઓ એવા રહ્યા છે, જેમને તેમના સમય કરતાં ઘણી પાછળની પેઢીઓએ સમજવાનો પ્રયાસ કર્યો. ડૉ. રામમનોહર લોહિયા તેમાંથી એક છે. તેઓ ભારતીય રાજનીતિ, સમાજ અને લોકશાહીને પોતાના અલગ દૃષ્ટિકોણથી જોનારા વિચારક હતા. લેખક ઓમકાર શરદનું પુસ્તક ‘લોહિયા એક પ્રમાણિક જીવની’ તેમના વ્યક્તિત્વ અને વિચારધારાને સમજાવવાનો પ્રયાસ કરે છે. ઓમકાર શરદનું પુસ્તક લોહિયાના બાળપણથી શરૂ થઈને તેમના શિક્ષણ, ગાંધી સાથેના સંબંધો, સ્વતંત્રતા આંદોલન, જેલ-યાત્રા, સમાજવાદી રાજનીતિ, જાતિ-વિરોધી વિચારો, બિન-કોંગ્રેસવાદ અને તેમના અંતિમ સમય સુધી જાય છે. પુસ્તકની વિશેષતા પુસ્તકની વિશેષતા એ છે કે તેમાં લોહિયાના મોટા રાજકીય વિચારોની સાથે તેમના અંગત સ્વભાવ અને જીવનના નાના-નાના પ્રસંગો પણ છે. જેમ કે- બાળપણમાં તેમનો સ્વભાવ, અભ્યાસ પ્રત્યે તેમનો દૃષ્ટિકોણ, વિદેશમાં બનેલા અંગ્રેજ મિત્રો સાથેના સંબંધો, જેલમાં યાતના અને અંતિમ દિવસોની બેચેની. ઓમકારે ડૉ. લોહિયાના જીવનને નજીકથી જોયું છે. તેઓ તેમના સહયોગી પણ રહ્યા છે. તેમણે પુસ્તકમાં લોહિયાના જીવનના અલગ-અલગ તબક્કાઓને અલગ-અલગ અધ્યાયોમાં ક્રમબદ્ધ કર્યા છે- ગ્રાફિકમાં લોહિયાના જીવનના મુખ્ય તબક્કા જોઈએ- અન્યાય સામે ઊભા રહેવાનો સ્વભાવ લોહિયા સામાન્ય પરિવારમાંથી હતા. પરંતુ બાળપણથી જ તેમના વ્યક્તિત્વમાં અસાધારણ જીદ અને સંવેદનશીલતા દેખાવા લાગી હતી. પુસ્તકમાં તેમના બાળપણના ઘણા પ્રસંગો આવે છે, જેના પરથી ખબર પડે છે કે તેઓ અન્યાયને ચૂપચાપ સ્વીકાર કરનારાઓમાં નહોતા. બાળપણમાં જ તેઓ નબળા પર થતા અત્યાચારને લઈને બેચેન થઈ જતા હતા. શાળાના દિવસોમાં પણ તેમનો વ્યવહાર બીજા બાળકોથી અલગ હતો. રમત, તોફાન અને અભ્યાસની વચ્ચે તેમનું વ્યક્તિત્વ ધીમે ધીમે તર્ક, પ્રશ્ન અને વિરોધ તરફ આગળ વધી રહ્યું હતું. માતાના નિધન પછી દાદી અને પરિવારની બીજી મહિલાઓએ તેમનું પાલનપોષણ કર્યું. પિતા હીરાલાલનો પણ તેમના જીવન પર ઊંડો પ્રભાવ પડ્યો. આગળ જતાં આ જ પારિવારિક સંસ્કારો તેમનામાં નિર્ભયતા અને સામાજિક સમાનતાની ભાવનાને મજબૂત કરે છે. શિક્ષાની સાથે રાજનીતિની સમજ લોહિયા ઉચ્ચ શિક્ષણ માટે વિદેશ ગયા. પુસ્તકનું ‘લન્દન નહીં, બર્લિન’ પ્રકરણ આ સમયગાળાને ખાસ રીતે રજૂ કરે છે. આર્થિક પરિસ્થિતિઓ સરળ નહોતી, છતાં તેઓ વિદેશ જઈને અભ્યાસ પૂરો કરવા નીકળ્યા. બર્લિનમાં રહેતા લોહિયાએ ફક્ત અભ્યાસ જ ન કર્યો, પરંતુ યુરોપમાં ચાલી રહેલા રાજકીય બદલાવોને પણ નજીકથી જોયા. જર્મનીમાં હિટલરના ઉદયનો સમય હતો. આ જ સમયે તેમની સામે આ પ્રશ્ન પણ હતો કે, જે દેશમાં તેઓ અભ્યાસ કરી રહ્યા છે, ત્યાં વધતી તાનાશાહી આગળ શું રૂપ લેશે? પુસ્તક અનુસાર લોહિયાએ ‘નમક સત્યાગ્રહ’ પર પોતાનો શોધ-પ્રબંધ પૂર્ણ કર્યો અને ડોક્ટરેટની પદવી મેળવી. પરંતુ જર્મનીમાં બદલાતા રાજકીય માહોલે તેમને ત્યાં રોકાવા દીધા નહીં. આ પ્રસંગ દર્શાવે છે કે તેમના માટે શિક્ષણ ફક્ત વ્યક્તિગત ઉન્નતિ નહોતી. આની સાથે જ દેશ અને સમાજના પ્રશ્નો પણ સતત તેમની સાથે ચાલતા રહ્યા. ગાંધીથી પ્રભાવિત, પરંતુ અંધ-સમર્થક નહીં લોહિયાના રાજકીય જીવનને ગાંધીથી અલગ કરીને સમજવું મુશ્કેલ છે. પુસ્તકમાં ગાંધી અને લોહિયાના સંબંધોને અનેક પ્રસંગો દ્વારા રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. લોહિયા ગાંધીના સત્યાગ્રહ, અહિંસા અને જન-આધારિત રાજનીતિથી પ્રભાવિત હતા. પરંતુ તેઓ ગાંધીના દરેક રાજકીય નિર્ણય સાથે સહમત હોય, એવું નહોતું. આ જ તેમની ખાસિયત પણ હતી. તેઓ સન્માનપૂર્વક અસહમતિ વ્યક્ત કરવાની હિંમત રાખતા હતા. પુસ્તકમાં ગાંધી સાથેના તેમના સંવાદો અને સ્વતંત્રતા આંદોલન અંગેના તેમના વિચારો પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે લોહિયા ગાંધીને ફક્ત નેતા જ નહીં, પરંતુ નૈતિક શક્તિ તરીકે જોતા હતા. જ્યારે કોંગ્રેસ નેતૃત્વની નીતિઓ અંગે તેઓ સતત પ્રશ્નો ઉઠાવતા રહ્યા. ગ્રાફિકમાં પુસ્તકની 10 ખાસ વાતો જોઈએ- જેલ, યાતના અને સંઘર્ષ લોહિયાની રાજકીય યાત્રાનો સૌથી મુશ્કેલ સમયગાળો 1942નું ‘ભારત છોડો આંદોલન’ હતો. અંગ્રેજ સરકાર વિરુદ્ધના આંદોલનમાં તેમની ભૂમિકા સક્રિય હતી. તેઓ ભૂગર્ભમાં રહ્યા, તેમની ધરપકડ થઈ અને જેલમાં તેમને કઠોર યાતનાઓ આપવામાં આવી. પુસ્તકમાં લાહોર કિલ્લાની જેલનું વર્ણન અત્યંત પ્રભાવશાળી છે. ત્યાં પૂછપરછ અને યાતનાઓ વચ્ચે લોહિયાને માનસિક અને શારીરિક દબાણથી તોડવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો. પરંતુ તેમણે પોતાના વિચારો સાથે કોઈ સમાધાન કર્યું નહીં. જેલમાં યાતનાઓ વચ્ચે તેઓ યોગ અને આત્મ-અનુશાસનનો આશ્રય લેતા હતા. તેઓ પીડાને ફક્ત સહન કરતા ન હતા, પરંતુ તેને સમજવાનો અને તેના પર માનસિક નિયંત્રણ મેળવવાનો પ્રયાસ કરતા હતા. લોહિયા માટે જેલ સ્વતંત્રતા આંદોલનનો માત્ર એક અધ્યાય ન હતી. જેલ તેમના રાજકીય ચારિત્ર્યની કસોટી હતી. આઝાદી પછી પણ સંઘર્ષ સમાપ્ત થયો ન હતો 1947માં દેશ આઝાદ થયો, પરંતુ લોહિયા માટે સંઘર્ષ સમાપ્ત થયો ન હતો. પુસ્તકનું એક મહત્વપૂર્ણ પાસું એ છે કે, તે આઝાદી પછીના લોહિયાને પણ એટલી જ ગંભીરતાથી જુએ છે. તેઓ કોંગ્રેસની અંદરની રાજનીતિ અને સત્તાના કેન્દ્રીકરણથી સંતુષ્ટ ન હતા. તેમનું માનવું હતું કે આઝાદીનો અર્થ ફક્ત અંગ્રેજોનું જવું જ નહીં, પરંતુ સમાજમાં સમાનતા અને સામાન્ય માણસની વાસ્તવિક આઝાદી પણ છે. કોંગ્રેસથી અલગ થઈને સમાજવાદી રાજનીતિને મજબૂત કરવી એ આ જ વિચારનો ભાગ હતો. તેઓ ‘સત્તાના વિકલ્પની જરૂરિયાત’ પર ભાર મૂકતા રહ્યા. સમાજવાદી વિચારના પ્રવર્તક લોહિયાની રાજનીતિનો એક મોટો ભાગ જાતિ-વિરોધ અને સામાજિક સમાનતા સાથે જોડાયેલો હતો. તેઓ માનતા હતા કે ભારતમાં આર્થિક અસમાનતાની સાથે જાતિગત અસમાનતા પણ સત્તા અને સમાજને પ્રભાવિત કરે છે. તેમનો ભાર પછાત વર્ગોને રાજકીય ભાગીદારી આપવા પર હતો. તેઓ ફક્ત એટલું જ નહોતા ઈચ્છતા કે પછાતોની સ્થિતિ પર ચર્ચા થાય. તેઓ ઈચ્છતા હતા કે સત્તા અને પ્રશાસનમાં તેમની વાસ્તવિક ભાગીદારી વધે. સત્તાને પડકારવાની રણનીતિ પુસ્તકનો એક મહત્વપૂર્ણ અધ્યાય છે- ‘લોકસભા મેં, કોંગ્રેસ હટાઓ-દેશ બચાઓ’. લોહિયાનું માનવું હતું કે લાંબા સમય સુધી એક જ પાર્ટીના સત્તામાં રહેવાથી લોકતંત્ર નબળું પડી શકે છે. તેથી વિપક્ષ મજબૂત હોવો જોઈએ. તેમની રણનીતિનો હેતુ વ્યક્તિગત સત્તા મેળવવાનો નહોતો, પરંતુ રાજકીય સ્પર્ધા વધારવાનો હતો. અલગ-અલગ વિચારધારા ધરાવતા પક્ષોને કોંગ્રેસ વિરુદ્ધ એક મંચ પર લાવવાનો પ્રયાસ આ જ રણનીતિનો એક ભાગ હતો. આગળ જતાં ભારતીય રાજકારણમાં ગઠબંધન અને બિન-કોંગ્રેસી રાજકારણના જે યુગની શરૂઆત થઈ, તેની વૈચારિક ભૂમિકા તૈયાર કરનારાઓમાં લોહિયાનું નામ મુખ્યત્વે આવે છે. લોકસભામાં લોહિયા પુસ્તકનો અંતિમ રાજકીય તબક્કો ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. લોહિયાએ સંસદમાં પહોંચીને સત્તાને પ્રશ્નો પૂછવાને પોતાની રાજનીતિનું માધ્યમ બનાવ્યું. તેઓ વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુના મોટા ટીકાકાર હતા અને સંસદમાં સરકારની નીતિઓ પર વેધક પ્રશ્નો ઉઠાવતા હતા. તેમની ભાષા સીધી હતી અને શૈલી આક્રમક, પરંતુ તેનો ઉદ્દેશ્ય ફક્ત વિરોધ કરવાનો નહોતો. તેઓ ગરીબી, મોંઘવારી, અસમાનતા અને સામાન્ય માણસની સમસ્યાઓને રાષ્ટ્રીય રાજકારણના કેન્દ્રમાં લાવવા માંગતા હતા. લોહિયા માટે સંસદ સત્તા સાથે સમાધાન કરવાની જગ્યા નહીં, પરંતુ સત્તાને પ્રશ્ન પૂછવાની જગ્યા હતી. લોહિયાની ભાષા-શૈલી લોહિયાની સૌથી મોટી તાકાત તેમની રાજકીય ભાષા પણ હતી. તેઓ જટિલ વિચારોને એવા વાક્યોમાં રજૂ કરતા હતા, જે સામાન્ય માણસ સુધી પહોંચી શકે. તેમના ભાષણોમાં સૂત્રો હતા, પરંતુ તેની પાછળ વૈચારિક આધાર પણ હતો. આ જ કારણ છે કે દાયકાઓ પછી પણ તેમના ઘણા રાજકીય સૂત્રો ભારતીય રાજકારણમાં સંભળાય છે. પુસ્તકની વિશેષતાઓ અને મર્યાદાઓ આ જીવનચરિત્રની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે તે લોહિયાને ફક્ત ‘મહાન નેતા’ તરીકે રજૂ કરતું નથી. તેમના સંઘર્ષો, અસંમતિઓ, રાજકીય ઉતાર-ચઢાવ અને અંગત જીવનના પ્રસંગો સાથે-સાથે ચાલે છે. આ પુસ્તક મુખ્યત્વે જીવન અને રાજકીય યાત્રાને સમજાવતું જીવનચરિત્ર છે. આ પુસ્તક કોણે વાંચવું જોઈએ, ગ્રાફિકમાં જોઈએ- પુસ્તક વિશે મારો અભિપ્રાય પુસ્તક પરથી જાણવા મળે છે કે લોહિયાએ આજીવન સંઘર્ષ કર્યો. અંગ્રેજો સામેની લડાઈ હોય કે આઝાદ ભારતના સરકાર સાથે અસહમતિ – તેમના માટે સત્તા બદલવી પૂરતી ન હતી. તેઓ સમાજ અને રાજકારણ, બંનેમાં પરિવર્તન ઇચ્છતા હતા. પુસ્તકની વિશેષતા એ પણ છે કે, લોહિયાના વિચારો તેમના જીવનની ઘટનાઓમાંથી ઉદ્ભવતા જોવા મળે છે. બાળપણના વિદ્રોહી સ્વભાવથી લઈને જેલની યાતના સહન કરવા સુધી અને સંસદમાં સરકારને ઘેરવા સુધી એક સાતત્ય જોવા મળે છે. લોહિયાને સમજવા માટે આ પુસ્તક દરેક વ્યક્તિએ વાંચવું જોઈએ.