‘નેશનલ ફેમિલી હેલ્થ સર્વે’ (NFHS-5) મુજબ, ભારતમાં 5 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના લગભગ 35.5% બાળકો સ્ટન્ટેડ છે. એટલે કે દર 10 માંથી લગભગ 4 બાળકોની ઊંચાઈ ઉંમર પ્રમાણે ઓછી છે. ઘણીવાર લોકો માને છે કે ઊંચાઈ ફક્ત આનુવંશિકતા પર આધાર રાખે છે. જ્યારે હકીકત એ છે કે સ્વસ્થ જીવનશૈલી પણ બાળકની ઊંચાઈના વિકાસમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. આવી સ્થિતિમાં, ઊંચાઈ પાછળનું વિજ્ઞાન સમજવું ખૂબ જ જરૂરી છે. તેથી આજે ‘કામના સમાચાર’માં બાળકોની ઊંચાઈના વિકાસ પર વાત કરીશું. સાથે જ જાણીશું કે- નિષ્ણાતઃ ડૉ. આકાંક્ષા પારિખ, કન્સલ્ટન્ટ, પિડિયાટ્રિક એન્ડોક્રોનોલોજી, કોકિલાબેન ધીરુભાઈ અંબાણી હૉસ્પિટલ, મુંબઈ પ્રશ્ન- બાળકોની ઊંચાઈ કઈ વસ્તુઓ પર આધાર રાખે છે? જવાબ- આ માટે ઘણા પરિબળો જવાબદાર છે. તેમાં આનુવંશિકતા, પોષણ, ઊંઘ, શારીરિક પ્રવૃત્તિ અને સ્વાસ્થ્યની સ્થિતિઓ સામેલ છે. બાળકની વૃદ્ધિ પર આ બધાની અસર પડે છે. ઊંચાઈ નક્કી કરતા તમામ પરિબળો ગ્રાફિકમાં જોઈએ- પ્રશ્ન- ઊંચાઈ વધારવામાં આનુવંશિકતાની શું ભૂમિકા છે? જવાબ- તેને મુદ્દાઓથી સમજીએ- પ્રશ્ન- બાળકની ઊંચાઈ વધારવાની સાચી ઉંમર કઈ હોય છે? જવાબ- બાળકની ઊંચાઈ બાળપણથી લઈને કિશોરાવસ્થા સુધી વધે છે, પરંતુ સૌથી ઝડપી વૃદ્ધિ પ્યુબર્ટી દરમિયાન થાય છે. સામાન્ય રીતે છોકરીઓમાં 9-15 વર્ષ અને છોકરાઓમાં 12-17 વર્ષની ઉંમર વચ્ચે ગ્રોથ સ્પર્ટ (ઊંચાઈ ઝડપથી વધવાનો સમયગાળો) આવે છે. આ સમયગાળા દરમિયાન બાળકો દર વર્ષે સરેરાશ 3-4 ઇંચ સુધી વધી શકે છે. પ્રશ્ન- શું પ્યુબર્ટી પછી ઊંચાઈ વધતી બંધ થઈ જાય છે? જવાબ- હા, પ્યુબર્ટી પછી હાડકાંની ગ્રોથ પ્લેટ્સ ધીમે ધીમે સખત થઈને એકબીજા સાથે જોડાઈ જાય છે. એકવાર આ પ્લેટ્સ બંધ થઈ જાય, પછી ઊંચાઈ વધવી લગભગ બંધ થઈ જાય છે. પ્રશ્ન- છોકરાઓ અને છોકરીઓની ઊંચાઈ વધવાની ઉંમરમાં શું ફરક હોય છે? જવાબ- આ તફાવતને પોઇન્ટર્સથી સમજીએ- પ્રશ્ન- ઊંચાઈ વધારવા માટે કયા પોષક તત્વો જરૂરી છે? જવાબ- બાળકોના સારા વિકાસ માટે સંતુલિત પોષણ જરૂરી છે. પોષણની ઊણપ ઊંચાઈની સાથે એકંદર વિકાસને અસર કરી શકે છે. ગ્રાફિકમાં ઊંચાઈના વિકાસ માટે જરૂરી પોષક તત્વોની યાદી જોઈએ- પ્રશ્ન- પ્રોટીન ઊંચાઈના વિકાસમાં કેવી રીતે મદદ કરે છે? જવાબ- પ્રોટીન શરીરના વિકાસ અને પેશીઓના સમારકામ માટે જરૂરી પોષક તત્વ છે. તે સ્નાયુઓ, હાડકાં અને શરીરના નવા કોષો બનાવવામાં મદદ કરે છે. બાળકોની વધતી ઉંમરમાં પૂરતું પ્રોટીન મળવાથી વિકાસ સારો થાય છે અને શરીરનો યોગ્ય વિકાસ થાય છે. પ્રશ્ન- ઊંચાઈમાં કેલ્શિયમ અને વિટામિન D ની શું ભૂમિકા છે? જવાબ- કેલ્શિયમ હાડકાં અને દાંતને મજબૂત બનાવે છે, જ્યારે વિટામિન D શરીરમાં કેલ્શિયમના યોગ્ય શોષણમાં મદદ કરે છે. તેમની ઊણપથી હાડકાં નબળા પડી શકે છે અને વૃદ્ધિ પ્રભાવિત થઈ શકે છે. પ્રશ્ન- શું આયર્નની ઊણપથી વૃદ્ધિ અટકી શકે છે? જવાબ- હા, આયર્ન બ્લડમાં રહેલા હિમોગ્લોબિન દ્વારા ઓક્સિજનને આખા શરીરમાં પહોંચાડવામાં મદદ કરે છે. તેની ઊણપથી એનિમિયા, નબળાઈ, થાક અને ઓછી ભૂખ લાગવા જેવી સમસ્યાઓ થઈ શકે છે. આની બાળકોની એકંદર વૃદ્ધિ પર અસર પડી શકે છે. પ્રશ્ન- આ બધા જરૂરી પોષક તત્વો માટે બાળકના આહારમાં શું હોવું જોઈએ? જવાબ- આ માટે બાળકોના આહારમાં કઠોળ, દૂધ, મોસમી ફળો અને લીલા શાકભાજી જેવી વસ્તુઓનો સમાવેશ કરવો જોઈએ. આખી યાદી ગ્રાફિકમાં જોઈએ- પ્રશ્ન- શાકાહારી બાળકોને ઊંચાઈ વધારવા માટે શું ખવડાવવું જોઈએ? જવાબ- શાકાહારી બાળકોના આહારમાં કઠોળ, રાજમા, સોયાબીન, પનીર, દૂધ, દહીં, રાગી, ફળ, લીલા પાંદડાવાળા શાકભાજી, ડ્રાય ફ્રુટ્સ અને આખા અનાજનો ચોક્કસ સમાવેશ કરો. આ બાળકોના વિકાસમાં મદદ કરે છે. જોકે, કોઈ એક ખોરાક, સપ્લિમેન્ટ અથવા ઘરેલું ઉપચાર બાળકની ઊંચાઈ વધારવાની ગેરંટી આપી શકતો નથી. પ્રશ્ન- કઈ વસ્તુઓ બાળકોને બહુ ઓછી કે બિલકુલ ન આપવી જોઈએ? જવાબ- જંક ફૂડ, ખાંડ અને અલ્ટ્રાપ્રોસેસ્ડ ફૂડ બાળકોના એકંદર વિકાસ પર નકારાત્મક અસર કરી શકે છે. કયા ખોરાક ન આપવા જોઈએ, ગ્રાફિકમાં જોઈએ- પ્રશ્ન- કઈ કસરત ઊંચાઈ વધારવામાં મદદ કરી શકે છે? જવાબ- ડૉ. આકાંક્ષા પારિખ જણાવે છે કે કોઈ પણ કસરત સીધી ઊંચાઈ વધારવાની ગેરંટી આપતી નથી. કેટલાક માતા-પિતા બાળકની ઊંચાઈ વધારવા માટે તેને શારીરિક પ્રવૃત્તિઓ માટે દબાણ કરે છે. જ્યારે તેની ઊંચાઈના વિકાસ પર કોઈ અસર થતી નથી. જોકે, કસરત એકંદર સ્વાસ્થ્ય માટે ખૂબ જ જરૂરી અને ફાયદાકારક છે. સારા સ્વાસ્થ્ય માટે બાળકોને આ કસરતો કરાવી શકાય છે- પ્રશ્ન- ઊંચાઈ સાથે સંકળાયેલી માન્યતાઓ શું છે? જવાબ- ઊંચાઈને લઈને લોકોમાં ઘણી ખોટી માન્યતાઓ પ્રચલિત છે. તેને પોઈન્ટર્સથી સમજીએ- માન્યતા-1 ઊંચાઈ ફક્ત જિનેટિક્સથી જ નક્કી થાય છે. સત્ય- યોગ્ય પોષણ, હેલ્ધી લાઇફસ્ટાઇલ પણ જરૂરી છે. માન્યતા-2 દવા/પાવડરથી લંબાઈ વધે છે. સત્ય- જો ગ્રોથ પ્લેટ્સ બંધ થઈ ગઈ હોય, તો કોઈ પણ દવા, પાવડર, સપ્લિમેન્ટ કે ઘરેલું ઉપચાર ઊંચાઈ વધારી શકતા નથી. માન્યતા-3 લટકવાથી ઊંચાઈ વધે છે. સત્ય- એકંદરે સ્વાસ્થ્ય માટે સારું છે. પરંતુ ઊંચાઈ પર કોઈ અસર થતી નથી. માન્યતા-4 વધુ માત્રામાં ખોરાક લેવાથી ઊંચાઈ વધારવામાં મદદ મળે છે. સત્ય- વધુ નહીં, પરંતુ સંતુલિત અને પૌષ્ટિક આહાર જરૂરી છે. પ્રશ્ન- શું સ્થૂળતાથી વૃદ્ધિ અટકી શકે છે? જવાબ- હા, વજન વધારે હોવાથી હોર્મોનલ સંતુલન બગડી શકે છે. તેનાથી એકંદરે વૃદ્ધિ પર અસર પડે છે. આ ઉપરાંત, સ્થૂળતાને કારણે બાળકોમાં પ્યુબર્ટી વહેલી આવવાનું જોખમ પણ હોય છે, જેનાથી ઊંચાઈ અટકી શકે છે. પ્રશ્ન- કઈ પરિસ્થિતિઓમાં ડૉક્ટરને બતાવવું જોઈએ? જવાબ- જો બાળકની ઊંચાઈ ઉંમર પ્રમાણે ખૂબ ઓછી લાગતી હોય અથવા વૃદ્ધિ લાંબા સમય સુધી ધીમી રહે તો ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જરૂરી છે. ગ્રાફિકમાં આવા તમામ સંકેતો જોઈએ- પ્રશ્ન- શું બજારમાં મળતી ઊંચાઈ વધારવાની દવાઓ ખરેખર કામ કરે છે? જવાબ- આનો કોઈ નક્કર પુરાવો નથી. ડૉક્ટરની સલાહ વિના તેનો ઉપયોગ નુકસાનકારક પણ હોઈ શકે છે.