કમરના દુખાવાની ફરિયાદ ખૂબ સામાન્ય છે. મોટાભાગના લોકો તેને થાક, ખોટી મુદ્રામાં બેસવું (પોશ્ચર) અથવા વધતી ઉંમરની અસર માને છે. પરંતુ જો આ દુખાવો વારંવાર થઈ રહ્યો હોય અને ઘણા મહિનાઓથી ચાલુ હોય તો તે એંકિલોઝિંગ સ્પોન્ડિલાઇટિસ (AS) હોઈ શકે છે. આ એક ક્રોનિક ઇન્ફ્લેમેટરી બીમારી છે. આમાં કરોડરજ્જુ અને સાંધામાં લાંબા સમય સુધી સોજો રહે છે, જેનાથી દુખાવો અને જકડાઈ જવાની સમસ્યા થાય છે. હેલ્થકેર ડેટા અને એનાલિટિક્સ ફર્મ ‘ગ્લોબલ ડેટા’ અનુસાર, ભારતમાં એંકિલોઝિંગ સ્પોન્ડિલાઇટિસના લગભગ 16.5 લાખ દર્દીઓ છે. આ સંખ્યા દર વર્ષે લગભગ 2.95%ના દરે વધી રહી છે. જ્યારે, જાગૃતિના અભાવને કારણે ઘણા દર્દીઓનું સમયસર યોગ્ય નિદાન થઈ શકતું નથી. એટલા માટે આજે ‘ફિઝિકલ હેલ્થ’માં એંકિલોઝિંગ સ્પોન્ડિલાઇટિસ પર વાત કરીશું. સાથે જ જાણીશું કે- નિષ્ણાતઃ ડૉ. હેમંત બંસલ, સીનિયર કન્સલ્ટન્ટ, ઓર્થોપેડિક્સ અને જોઈન્ટ રિપ્લેસમેન્ટ, નારાયણા હૉસ્પિટલ, ગુરુગ્રામ પ્રશ્ન- એંકિલોઝિંગ સ્પોન્ડિલાઇટિસ શું છે? શું તે એક પ્રકારનો સંધિવા છે? જવાબ- હા, એંકિલોઝિંગ સ્પોન્ડિલાઇટિસ (AS) એક પ્રકારનો ઇન્ફ્લેમેટરી સંધિવા છે. તેને એક્સિયલ સ્પોન્ડાયલોઆર્થરાઇટિસ (Axial Spondyloarthritis) પણ કહેવાય છે. મુદ્દાઓથી સમજીએ- પ્રશ્ન- એંકિલોઝિંગ સ્પોન્ડિલાઇટિસ શા માટે થાય છે? જવાબ- એંકિલોઝિંગ સ્પોન્ડિલાઇટિસ થવાનું કારણ સંપૂર્ણપણે સ્પષ્ટ નથી. હેલ્થ એક્સપર્ટ્સનું માનવું છે કે, આ ત્યારે થાય છે, જ્યારે ઇમ્યુન સિસ્ટમ શરીરના જ સાંધા અને કરોડરજ્જુ પર હુમલો કરવા લાગે છે. કેટલાક જનીનો, ખાસ કરીને HLA-B27, આ રોગનું જોખમ વધારી શકે છે. આ જ કારણ છે કે જે લોકોના પરિવારમાં આ રોગ રહ્યો છે, તેમાં તેનું જોખમ પ્રમાણમાં વધુ હોય છે. પ્રશ્ન- એંકિલોઝિંગ સ્પોન્ડિલાઇટિસના લક્ષણો શું છે? જવાબ- એંકિલોઝિંગ સ્પોન્ડિલાઇટિસનું સૌથી સામાન્ય લક્ષણ કમરના નીચેના ભાગમાં અને હિપ્સમાં સતત દુખાવો અને જકડન છે. આ પરેશાની સામાન્ય રીતે સવારે ઉઠ્યા પછી અથવા લાંબા સમય સુધી બેઠા પછી વધુ અનુભવાય છે. બધા લક્ષણો ગ્રાફિકમાં જોઈએ- પ્રશ્ન- શું એંકિલોઝિંગ સ્પોન્ડિલાઇટિસ અને સામાન્ય કમરના દુખાવામાં ફરક હોય છે? જવાબ- હા, એંકિલોઝિંગ સ્પોન્ડિલાઇટિસનો દુખાવો સામાન્ય કમરના દુખાવાથી અલગ હોય છે. ગ્રાફિકથી બંને વચ્ચેનો તફાવત સમજીએ- પ્રશ્ન- એંકિલોઝિંગ સ્પોન્ડિલાઇટિસના રિસ્ક ફેક્ટર્સ શું છે? જવાબ- એંકિલોઝિંગ સ્પોન્ડિલાઇટિસ કોઈને પણ થઈ શકે છે, પરંતુ કેટલાક લોકોમાં તેનો ખતરો વધુ હોય છે. આ બીમારી ઘણીવાર કિશોરાવસ્થાના અંતમાં અથવા 20-30 વર્ષની ઉંમરે શરૂ થાય છે. ગ્રાફિકમાં તમામ જોખમી પરિબળો જોઈએ- પ્રશ્ન- જો એંકિલોઝિંગ સ્પોન્ડિલાઇટિસની સારવાર ન થાય તો તેનાથી અન્ય કઈ બીમારીઓનું જોખમ વધી જાય છે? જવાબ- તે ઘણી ગંભીર જટિલતાઓનું કારણ બની શકે છે, જેમ કે- પ્રશ્ન- એંકિલોઝિંગ સ્પોન્ડિલાઇટિસ કેવી રીતે નિદાન થાય છે? જવાબ- મુદ્દાઓથી સમજીએ- પ્રશ્ન- એંકિલોઝિંગ સ્પોન્ડિલાઇટિસની સારવાર કેવી રીતે કરવામાં આવે છે? જવાબ- મુદ્દાઓ દ્વારા સમજીએ- પ્રશ્ન- શું એંકિલોઝિંગ સ્પોન્ડિલાઇટિસમાં કસરત ફાયદાકારક છે? જવાબ- હા, યોગ્ય પ્રકારની કસરત કરવાથી દુખાવો અને જકડન ઘટાડવામાં, કરોડરજ્જુની લવચીકતા જાળવી રાખવામાં, શરીરની હલનચલન સુધારવામાં અને મુદ્રા સુધારવામાં મદદ મળે છે. આમાં આ કસરતો સામેલ છે- ધ્યાન રહે, કોઈપણ નવી કસરતની શરૂઆત ડૉક્ટર અથવા ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહથી જ કરો. પ્રશ્ન- એંકિલોઝિંગ સ્પોન્ડિલાઇટિસથી કેવી રીતે બચવું? જવાબ- હાલમાં એંકિલોઝિંગ સ્પોન્ડિલાઇટિસને સંપૂર્ણપણે રોકવાનો કોઈ રસ્તો નથી, કારણ કે તેના ચોક્કસ કારણો સ્પષ્ટ નથી. જોકે, સમયસર ઓળખ અને સારવારથી રોગને વધતો અટકાવી શકાય છે. ગ્રાફિકમાં બચાવની તમામ ટિપ્સ જોઈએ- સમયસર ઓળખ અને યોગ્ય સારવારથી એંકિલોઝિંગ સ્પોન્ડિલાઇટિસના દુખાવા અને જકડનને ઘણી હદ સુધી નિયંત્રિત કરી શકાય છે. જાગૃતિ અને જીવનશૈલીમાં સુધારો આ રોગના વ્યવસ્થાપનની સૌથી મોટી ચાવી છે.