તાજેતરમાં એક્ટ્રેસ અને બ્રેસ્ટ કેન્સર સર્વાઈવર છવિ મિત્તલે જણાવ્યું કે, કેન્સરની સારવાર પછી લેવામાં આવતી દવા ટેમોક્સિફેનથી તેનો જૂનો યુટેરિન ફાઈબ્રોઈડ વધી ગયો. તેના મતે, લગભગ 1.25 સેન્ટિમીટરનો ફાઈબ્રોઈડ (નોન-કેન્સરસ ગાંઠ) વધીને 7.2 સેન્ટિમીટર સુધી પહોંચી ગયો. આને કારણે તેને તીવ્ર દુખાવો, ભારે રક્તસ્રાવ (બ્લીડિંગ) અને લોહીના ગઠ્ઠા (ક્લોટ) થવા લાગ્યા. સાથે જ બ્લેડર અને આંતરડા સંબંધિત સમસ્યાઓ પણ વધી ગઈ. આખરે તેને સર્જરી કરાવવી પડી. છવિનો અનુભવ એવી મહિલાઓ માટે પ્રશ્નો ઊભા કરે છે, જેઓ બ્રેસ્ટ કેન્સરની સારવાર પછી ટેમોક્સિફેન લઈ રહી છે. આખરે આ દવા સ્તનમાં એસ્ટ્રોજનની અસરને રોકતી વખતે ગર્ભાશય પર એસ્ટ્રોજન જેવી અસર કેવી રીતે કરે છે? શું ટેમોક્સિફેન લેતી દરેક મહિલાએ ગર્ભાશયની તપાસ કરાવવી જોઈએ? આ પ્રશ્નોના જવાબો જાણવા જરૂરી છે. તેથી આજે ‘ફિઝિકલ હેલ્થ’ માં આ જ વિષય પર વાત કરીશું. સાથે જ જાણીશું કે- નિષ્ણાત- ડૉ. રોહિત સ્વામી, સીનિયર કન્સલ્ટન્ટ, મેડિકલ ઓન્કોલોજી, નારાયણા હૉસ્પિટલ, જયપુર પ્રશ્ન- ટેમોક્સિફેન શું છે અને સ્તન કેન્સરમાં તે શા માટે આપવામાં આવે છે? જવાબ- ટેમોક્સિફેન સ્તન (બ્રેસ્ટ) કેન્સરની સારવારમાં ઉપયોગમાં લેવાતી એક હોર્મોનલ દવા છે. તે ખાસ કરીને એવા દર્દીઓને આપવામાં આવે છે, જેમનું કેન્સર એસ્ટ્રોજન રિસેપ્ટર પોઝિટિવ હોય છે. એટલે કે તેમના કેન્સર કોષો વધવા માટે એસ્ટ્રોજન હોર્મોન પર આધાર રાખે છે. લગભગ 70-75% બ્રેસ્ટ કેન્સર આ જ શ્રેણીના હોય છે. ડૉકટરો ટેમોક્સિફેન એટલા માટે આપે છે, કારણ કે તે એસ્ટ્રોજનની અસરને રોકીને કેન્સર ફરી થવાના જોખમને ઘટાડે છે. પ્રશ્ન- શું ટેમોક્સિફેન કીમોથેરાપી છે? જવાબ- ના, ટેમોક્સિફેન હોર્મોનલ થેરાપીમાં ઉપયોગમાં લેવાતી દવા છે. કીમોથેરાપી અને હોર્મોનલ થેરાપી, બંને બ્રેસ્ટ કેન્સરની સારવારની પદ્ધતિઓ છે. કીમોથેરાપીમાં એવી દવાઓ આપવામાં આવે છે, જે કેન્સર કોષોનો નાશ કરવામાં અથવા તેમની વૃદ્ધિ અટકાવવામાં મદદ કરે છે. જ્યારે ટેમોક્સિફેન હોર્મોનલ થેરાપીનો એક ભાગ છે. પ્રશ્ન- ટેમોક્સિફેન શરીરમાં કેવી રીતે કામ કરે છે? જવાબ- ટેમોક્સિફેન શરીરમાં એસ્ટ્રોજનની અસરને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરે છે. તેની કાર્યપ્રણાલીને મુદ્દાઓમાં સમજીએ- પ્રશ્ન- બ્રેસ્ટ કેન્સરમાં ટેમોક્સિફેન લેવાથી શું ફાયદો થાય છે? જવાબ- આ સારવાર પછી લાંબા સમય સુધી દર્દીને સુરક્ષા આપવામાં મદદ કરે છે. આ જ કારણ છે કે ડોકટરો ઘણા દર્દીઓને સર્જરી, કીમોથેરાપી અથવા રેડિએશન પછી પણ કેટલાક વર્ષો સુધી આ દવા લેવાની સલાહ આપે છે. ગ્રાફિકમાં બધા ફાયદા જોઈએ- પ્રશ્ન- જો દર્દી ટેમોક્સિફેન ન લે તો બ્રેસ્ટ કેન્સર ફરીથી થવાનું જોખમ કેટલું વધી શકે છે? જવાબ- ‘ધ લેન્સેટ’માં પ્રકાશિત એક મેટા-એનાલિસિસ અનુસાર, લગભગ 5 વર્ષ સુધી ટેમોક્સિફેન લેતી મહિલાઓમાં દવા ન લેતી મહિલાઓની સરખામણીમાં બ્રેસ્ટ કેન્સર ફરી થવાનું જોખમ નોંધપાત્ર રીતે ઓછું જોવા મળ્યું. દવા લેતી મહિલાઓમાં બ્રેસ્ટ કેન્સરથી મૃત્યુનું જોખમ પણ ઓછું હતું. પ્રશ્ન- દર્દીઓએ ટેમોક્સિફેન કેટલા સમય સુધી લેવી પડે છે? જવાબ- આ દર્દીની ઉંમર, કેન્સરના પ્રકાર, સ્ટેજ અને ફરીથી કેન્સર થવાના જોખમ પર આધાર રાખે છે. મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં, આ દવા ઓછામાં ઓછા 5 વર્ષ સુધી આપવામાં આવે છે. કેટલાક દર્દીઓને ડૉક્ટરની સલાહ પર તેને 10 વર્ષ સુધી પણ લેવી પડી શકે છે. પ્રશ્ન- દવા બંધ કર્યા પછી ટેમોક્સિફેન શરીરમાં કેટલા સમય સુધી રહે છે? જવાબ- તેના કેટલાક અંશ અને પ્રભાવ ઘણા અઠવાડિયા સુધી શરીરમાં રહી શકે છે. તેની અસર એકદમથી નહીં, પરંતુ ધીમે ધીમે ઓછી થાય છે. પ્રશ્ન- ટેમોક્સિફેનની શું આડઅસરો થઈ શકે છે? જવાબ- ટેમોક્સિફેન લેતી દરેક મહિલામાં આડઅસરો થતી નથી. ઘણી મહિલાઓમાં હળવા લક્ષણો હોય છે, જ્યારે કેટલીક મહિલાઓમાં ગંભીર લક્ષણો હોઈ શકે છે. તેની સામાન્ય આડઅસરો ગ્રાફિકમાં જોઈએ- પ્રશ્ન- શું લાંબા સમય સુધી ટેમોક્સિફેન લેવાથી અન્ય અંગો પણ પ્રભાવિત થઈ શકે છે? જવાબ- લાંબા સમય સુધી તેના ઉપયોગથી ગર્ભાશય, લિવર, આંખો અને બ્લડ વેસલ્સ પર અસર પડી શકે છે. તેનાથી- આ જ કારણ છે કે ડૉકટરો સારવાર દરમિયાન નિયમિત ફોલોઅપ અને કેટલાક ચેકઅપની સલાહ આપે છે. પ્રશ્ન- બ્રેસ્ટ કેન્સરની આ દવા ગર્ભાશયને શા માટે અસર કરે છે? જવાબ- ટેમોક્સિફેન સ્તનમાં એસ્ટ્રોજનની અસરને રોકે છે, પરંતુ ગર્ભાશયમાં તે કોષોના વિકાસને પ્રોત્સાહન આપી શકે છે. આનાથી ગર્ભાશયનું સ્તર જાડું થઈ શકે છે. જ્યારે કેટલીક સ્ત્રીઓમાં ફાઇબ્રોઇડ્સ અથવા અન્ય ગર્ભાશય સંબંધિત સમસ્યાઓ થઈ શકે છે. પ્રશ્ન- ફાઇબ્રોઇડ શું હોય છે? શું આ કેન્સર છે? જવાબ- ફાઇબ્રોઇડ ગર્ભાશય (યુટેરસ)ના સ્નાયુઓ અને ફાઇબ્રસ ટિશ્યુથી બનતી ગાંઠો હોય છે. તેને ‘યુટેરિન ફાઇબ્રોઇડ’ અથવા ‘લિયોમાયોમા’ પણ કહે છે. કદમાં તે નાના બીજથી લઈને મોટા ટ્યુમર જેટલા મોટા હોઈ શકે છે. ફાઇબ્રોઇડ કેન્સર હોતા નથી. મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં તે બિન-કેન્સરગ્રસ્ત (સૌમ્ય) હોય છે એટલે કે તે શરીરના બીજા અંગોમાં ફેલાતા નથી. પ્રશ્ન- શું દરેક મહિલાને ટેમોક્સિફેન લેવાથી ફાઇબ્રોઇડનું જોખમ રહે છે? જવાબ- ના, ટેમોક્સિફેન લેતી દરેક મહિલામાં ફાઇબ્રોઇડ થતા નથી. આ દવા ગર્ભાશયમાં કેટલાક ફેરફારોનું જોખમ વધારી શકે છે, પરંતુ બધા દર્દીઓ પર તેની અસર એકસરખી હોતી નથી. પ્રશ્ન- કઈ મહિલાઓમાં આ જોખમ વધુ હોઈ શકે છે? જવાબ- જેમને પહેલાથી ફાઇબ્રોઇડ છે અથવા ગર્ભાશયની કોઈ અન્ય સમસ્યા છે, તે મહિલાઓમાં તેનું જોખમ વધુ હોય છે. ગ્રાફિકમાં જોઈએ- પ્રશ્ન- ફાઈબ્રોઈડના શરૂઆતી લક્ષણો શું હોય છે? જવાબ- સૌથી સામાન્ય સંકેત અનિયમિત પિરિયડ્સ અને પેલ્વિક એરિયામાં પરેશાની હોય છે. ગ્રાફિકમાં બધા શરૂઆતી લક્ષણો જોઈએ- પ્રશ્ન- ડૉક્ટર ફાઈબ્રોઈડનું નિદાન કેવી રીતે કરે છે? જવાબ- ડૉક્ટર પહેલાં દર્દીના લક્ષણો અને મેડિકલ હિસ્ટ્રીની જાણકારી લે છે. ત્યારબાદ પેલ્વિક એક્ઝામિન કરે છે. ફાઈબ્રોઈડની પુષ્ટિ સામાન્ય રીતે અલ્ટ્રાસાઉન્ડથી કરવામાં આવે છે. તેનાથી તેમની સંખ્યા, આકાર અને સ્થિતિની જાણ થાય છે. પ્રશ્ન- ફાઈબ્રોઈડની સારવાર દવાઓથી શક્ય છે કે સર્જરી જ કરવી પડે છે? જવાબ- દરેક ફાઈબ્રોઈડમાં સર્જરીની જરૂર પડતી નથી. જો લક્ષણો હળવા હોય, તો દવાઓથી બ્લીડિંગ અને દુખાવાને નિયંત્રિત કરી શકાય છે. કેટલીક દવાઓ ફાઈબ્રોઈડનું કદ પણ ઘટાડી શકે છે. પ્રશ્ન- કેન્સરની સારવાર પૂરી થયા પછી પણ દર્દીઓને કઈ સમસ્યાઓનો સામનો કરવો પડી શકે છે? જવાબ- ઘણા દર્દીઓને સારવાર પછી પણ મહિનાઓ કે વર્ષો સુધી કેટલીક શારીરિક અને માનસિક સમસ્યાઓનો સામનો કરવો પડી શકે છે. આ સમસ્યા સર્જરી, કીમોથેરાપી, રેડિએશન કે હોર્મોનલ થેરાપીને કારણે હોઈ શકે છે. ગ્રાફિકમાં જોઈએ- પ્રશ્ન- શું જીવનશૈલી અને આહારથી ટેમોક્સિફેનની આડઅસરોનું જોખમ ઘટાડી શકાય છે? જવાબ- હા, નિયમિત શારીરિક પ્રવૃત્તિ, સંતુલિત આહાર અને સ્વસ્થ વજન જાળવી રાખવાથી શરીરને દવાની અસરનો વધુ સારી રીતે સામનો કરવામાં મદદ મળે છે. પ્રશ્ન- બ્રેસ્ટ કેન્સરના જોખમથી બચવા માટે જીવનશૈલીમાં કયા સુધારા કરવાની જરૂર છે? જવાબ- બ્રેસ્ટ કેન્સરના તમામ કેસોને રોકી શકાતા નથી. પરંતુ સ્વસ્થ જીવનશૈલી અપનાવીને જોખમને મોટા પ્રમાણમાં ઘટાડી શકાય છે. આ માટે-