પ્રશ્ન- હું લખનઉથી છું. મારી 5 વર્ષની દીકરીએ આ વર્ષે શાળાએ જવાનું શરૂ કર્યું છે. ઘરે તે સામાન્ય રહે છે, પરંતુ જેવી અમે તેને શાળાએ મૂકવા જઈએ છીએ, તે જોરજોરથી રડવા લાગે છે અને અમારો હાથ છોડતી નથી. ટીચર જણાવે છે કે તે લાંબા સમય સુધી રડતી રહે છે. તેનું કોઈ પણ પ્રવૃત્તિમાં મન લાગતું નથી. ઘરે પાછા આવ્યા પછી પણ બીજા દિવસે શાળાએ જવાનું નામ સાંભળતાં જ ગભરાઈ જાય છે. અમને સમજાતું નથી કે આ સામાન્ય છે કે તેને કોઈ વાતનો ડર છે. આવી સ્થિતિમાં અમારે શું કરવું જોઈએ? નિષ્ણાત- રિદ્ધિ દોશી પટેલ, ચાઇલ્ડ એન્ડ પેરેન્ટિંગ સાઇકોલોજિસ્ટ, મુંબઈ જવાબ- શાળાનું પહેલું વર્ષ માત્ર બાળક માટે જ નહીં, પરંતુ માતા-પિતા માટે પણ મોટો બદલાવ હોય છે. પહેલી વાર બાળક ઘર-પરિવારના સુરક્ષિત વાતાવરણમાંથી બહાર નીકળીને નવી જગ્યા, નવા લોકો અને નવા નિયમોવાળી દુનિયામાં પગ મૂકે છે. આવી સ્થિતિમાં શરૂઆતના દિવસોમાં રડવું, માતા-પિતાને વળગી રહેવું અથવા શાળાએ જવાની ના પાડવી ખૂબ સામાન્ય છે. પરંતુ જો બાળક- તો તેને માત્ર ‘નાટક’ અથવા ‘જીદ’ કહીને અવગણવું જોઈએ નહીં. આ ‘સેપરેશન એન્ઝાઇટી’ એટલે કે માતા-પિતાથી અલગ થવાનો ડર હોઈ શકે છે. બાળકો શાળાએ જતા સમયે શા માટે રડે છે? 5 વર્ષની ઉંમરે બાળક હજુ પણ માતા-પિતાને પોતાની સૌથી સુરક્ષિત જગ્યા માને છે. જ્યારે તે તેમનાથી અલગ થાય છે, ત્યારે તેને લાગે છે કે તેની સુરક્ષા છીનવાઈ ગઈ છે. જો આ ડર નવા વાતાવરણ, શરમાળપણું અથવા કોઈ ખરાબ અનુભવ સાથે જોડાઈ જાય, તો ચિંતા વધુ વધી શકે છે. તેથી શાળાએ જતી વખતે બાળકો આ તમામ કારણોસર રડી શકે છે- શું બાળકનું રડવું સામાન્ય છે? હા, શરૂઆતના કેટલાક દિવસો અથવા કેટલાક અઠવાડિયાં સુધી આવું થવું સામાન્ય છે. પરંતુ જો બાળક- તો તેને ગંભીરતાથી લઈને તેના પર ધ્યાન આપવાની જરૂર છે. બાળકના મનમાં શું ચાલી રહ્યું હશે? બાળ મનોવિજ્ઞાન (ચાઇલ્ડ સાઇકોલોજી) મુજબ, બાળકો ભવિષ્યને પુખ્ત વયના લોકોની જેમ સમજી શકતા નથી. જ્યારે માતા-પિતા તેમને શાળામાં મૂકીને જાય છે, ત્યારે તેઓ એવું વિચારતા નથી કે, ‘મમ્મી બપોરે પાછી આવી જશે.’ તેના મનમાં આવા પ્રશ્નો હોઈ શકે છે- એટલે કે, આ ભય તેને વાસ્તવિક લાગે છે. આનું કારણ સેપરેશન એન્ઝાઇટી હોય છે. તેના સંકેતો ગ્રાફિકમાં જોઈએ- સૌથી મોટી ભૂલ શું થાય છે? ઘણી વાર માતા-પિતા બાળકના રડવાથી ગભરાઈ જાય છે. તેઓ- આનાથી બાળકને એવો સંદેશ મળે છે કે, ‘કદાચ શાળા ખરેખર ડરામણી જગ્યા છે.’ બાળકો ઘણીવાર પોતાના માતા-પિતાની લાગણીઓને સમજી લે છે. જો તમે ખૂબ ચિંતિત દેખાશો, તો તેની ચિંતા વધુ વધી શકે છે. માતા-પિતાએ શું કરવું? આવી સ્થિતિમાં માતા-પિતાએ ખૂબ સમજદારીથી કામ લેવું જોઈએ. આ માટે કેટલીક બાબતોનું ધ્યાન રાખો. 1. બાળકની લાગણીને સ્વીકારો તેને એવું ન કહો- તેના બદલે કહો- આનાથી બાળકને લાગે છે કે તેની લાગણીને સમજવામાં આવી રહી છે. 2. બાય કરવાની રીત ટૂંકી રાખો બાળકને શાળાએ મૂકતી વખતે- વધુ સમય સુધી રોકાઈને જવાથી બાળકની એન્ઝાઇટી વધી શકે છે. 3. દરરોજ એકસરખું રૂટિન રાખો બાળકો માટે દરરોજ લગભગ એકસરખું રૂટિન રાખો, જેમ કે- જો દિનચર્યા નિયમિત હોય, તો તેનાથી એન્ઝાઇટી ઘટાડવામાં મદદ મળે છે. 4. શાળાને ભય તરીકે રજૂ ન કરો આવા વાક્યો ન કહો- શાળાને શીખવા, રમવા અને મિત્રો બનાવવાની જગ્યા તરીકે રજૂ કરો. 5. ટીચર સાથે મળીને કામ કરો બાળકના ક્લાસ ટીચર સાથે ખૂલીને વાત કરો. તેમને પૂછો- ઘર અને શાળાનો સહયોગ બાળકને ઝડપથી સહજ બનાવે છે. 6. નાની-નાની સફળતાઓની પ્રશંસા કરો જો બાળક- તો તેના પ્રયાસની પ્રશંસા કરો. તેનાથી બાળકનું મનોબળ વધે છે. બાળકનો આત્મવિશ્વાસ વધારવા માટે ગ્રાફિકમાં આપેલી કેટલીક બાબતોનું ખાસ ધ્યાન રાખો- વાલીઓએ આ ભૂલો ન કરવી ઘણીવાર જાણતાં-અજાણતાં વાલીઓ કેટલીક એવી ભૂલો કરે છે, જે બાળક પર નકારાત્મક અસર કરે છે. તેથી આવી ભૂલો કરવાથી બચો- નિષ્ણાતની મદદ ક્યારે લેવી? આ પરિસ્થિતિઓમાં ચાઇલ્ડ સાઇકોલોજિસ્ટ અથવા ડેવલપમેન્ટલ પીડિયાટ્રિશિયનની સલાહ લેવી યોગ્ય છે. અંતિમ વાત યાદ રાખો, શાળાએ જતાં રડવું હંમેશાં નબળાઈ અથવા જીદની નિશાની નથી. ઘણીવાર તે બાળક માટે મોટા પરિવર્તન સાથે જોડાયેલી સ્વાભાવિક ભાવનાત્મક પ્રતિક્રિયા હોય છે. આવી સ્થિતિમાં બાળકને ઠપકો કે દબાણની નહીં, પરંતુ ધીરજ, વિશ્વાસ અને સહકારની સૌથી વધુ જરૂર હોય છે. જ્યારે માતા-પિતા બાળકની લાગણીઓને સ્વીકારે છે અને શાળા સાથે મળીને કામ કરે છે, ત્યારે મોટાભાગનાં બાળકો થોડા સમયમાં આત્મવિશ્વાસ સાથે નવા વાતાવરણમાં ભળવા લાગે છે. આ અનુભવ આગળ જતાં તેમને નવી પરિસ્થિતિઓનો સામનો કરવાની શક્તિ પણ આપે છે.