હાલમાં દેશના અલગ-અલગ રાજ્યોમાંથી ‘સ્ક્રબ ટાઇફસ’ના અનેક કેસ નોંધાયા છે. સ્ક્રબ ટાઇફસ એક બેક્ટેરિયલ ચેપ છે, જે સંક્રમિત ચિગરના કરડવાથી થાય છે. ચિગર ઘાસ-ઝાડીઓવાળા વિસ્તારોમાં જોવા મળતો એક નાની જીવાત છે. ‘નેશનલ લાઇબ્રેરી ઑફ મેડિસિન’માં પ્રકાશિત એક અભ્યાસ અનુસાર, દુનિયામાં દર વર્ષે લગભગ 10 લાખ લોકો સ્ક્રબ ટાઇફસથી સંક્રમિત થાય છે. શરૂઆતમાં સ્ક્રબ ટાઇફસનાં લક્ષણો સામાન્ય વાયરલ અથવા ડેન્ગ્યૂ જેવા લાગી શકે છે. પરંતુ સારવારમાં વિલંબ થવાથી ચેપ ગંભીર સ્વરૂપ ધારણ કરી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં સ્ક્રબ ટાઇફસ વિશે જાણવું ખૂબ જ જરૂરી છે. તેથી આજે ‘ફિઝિકલ હેલ્થ’માં સ્ક્રબ ટાઇફસ વિશે વિગતવાર વાત કરીશું. સાથે જ જાણીશું કે- નિષ્ણાત- ડૉ. આશિષ મેહરોત્રા, કન્સલ્ટન્ટ, ઈન્ટરનલ મેડિસિન એન્ડ ક્રિટિકલ કેર, અપોલો સ્પેક્ટ્રા હૉસ્પિટલ, કાનપુર આગળ વધતા પહેલાં દેશનાં અલગ-અલગ રાજ્યોમાં ફેલાઈ રહેલા સ્ક્રબ ટાઈફસના આંકડાઓ પર એક નજર કરી લઈએ… પ્રશ્ન- સ્ક્રબ ટાઈફસ શું છે અને તે શા માટે થાય છે? જવાબ- તેને મુદ્દાઓ દ્વારા સમજીએ- પ્રશ્ન- આ બીમારી કયા વિસ્તારોમાં વધુ જોવા મળે છે? જવાબ- સ્ક્રબ ટાઇફસની બીમારી સામાન્ય રીતે ઘાસ, ઝાડીઓ, ખેતરો અને જંગલો જેવા વિસ્તારોમાં વધુ જોવા મળે છે. કઈ જગ્યાઓએ તેનું જોખમ વધુ હોય છે, તે ગ્રાફિકમાં જોઈએ- પ્રશ્ન- આ બેક્ટેરિયા માણસો સુધી કેવી રીતે પહોંચે છે? જવાબ- આને મુદ્દાઓ દ્વારા સમજીએ- પ્રશ્ન- સ્ક્રબ ટાઇફસના શરૂઆતના લક્ષણો શું છે? જવાબ- તેના પ્રારંભિક લક્ષણોમાં તેજ તાવ, માથાનો દુખાવો, ઠંડી લાગવી, શરીરમાં દુખાવો અને નબળાઈનો સમાવેશ થાય છે. તમામ લક્ષણો ગ્રાફિકમાં જોઈએ- પ્રશ્ન- શું આ સિવાય પણ કોઈ અન્ય લક્ષણ છે, જે માત્ર આ બેક્ટેરિયાના કરડવાથી જ દેખાય છે? જવાબ- આ સિવાય એક ખાસ સંકેત પણ છે- ‘એસ્ચર’ એટલે કે પોપડી. જે જગ્યાએ સંક્રમિત ચિગરે કરડ્યું હોય, ત્યાં કાળા રંગની પોપડી અથવા ઘા જેવું નિશાન બની શકે છે. જોકે, દરેક દર્દીમાં એસ્ચર દેખાય તે જરૂરી નથી. પ્રશ્ન- જો એસ્ચર અથવા પોપડી ન હોય તો કેવી રીતે ખબર પડશે કે આ સ્ક્રબ ટાઇફસ છે? જવાબ- તેને પોઇન્ટર્સથી સમજીએ- પ્રશ્ન- ડૉક્ટર સ્ક્રબ ટાઇફસની તપાસ કરવા માટે કયા ટેસ્ટ કરે છે? જવાબ- સ્ક્રબ ટાઇફસની તપાસ માટે ડૉક્ટર દર્દીનાં લક્ષણો અને મેડિકલ હિસ્ટ્રી તપાસવાની સાથે કેટલાક બ્લડ ટેસ્ટ કરાવી શકે છે. તેને પોઇન્ટર્સથી સમજીએ- માત્ર એક ટેસ્ટથી રોગનું નિદાન થતું નથી. ડૉક્ટર લક્ષણો, રોગની અવધિ અને ટેસ્ટ રિપોર્ટ જોઈને તેની પુષ્ટિ કરે છે. પ્રશ્ન- જો સમયસર સારવાર ન મળે તો શું સ્ક્રબ ટાઇફસ ખતરનાક બની શકે છે? જવાબ- ‘યુએસ સેન્ટર્સ ફોર ડિઝીઝ કંટ્રોલ એન્ડ પ્રિવેન્શન’ અનુસાર, સમયસર સારવાર ન મળવા પર સ્ક્રબ ટાઇફસ ગંભીર બની શકે છે. તેને પોઇન્ટર્સ દ્વારા સમજીએ- પ્રશ્ન- સ્ક્રબ ટાઇફસની સારવાર શું છે? જવાબ- તેને પોઇન્ટર્સ દ્વારા સમજીએ- ધ્યાન રાખો, ડૉક્ટરની સલાહ વિના એન્ટિબાયોટિક શરૂ કે બંધ ન કરો. પ્રશ્ન- સારવાર શરૂ થયા પછી કેટલા સમયમાં લક્ષણોમાં સુધારો આવે છે? જવાબ- સામાન્ય રીતે 24-48 કલાકમાં તાવ અને અન્ય લક્ષણોમાં સુધારો દેખાવા લાગે છે. જોકે, સંપૂર્ણપણે સ્વસ્થ થવામાં 3-7 દિવસ લાગી શકે છે. પ્રશ્ન- સ્ક્રબ ટાઇફસનું જોખમ કોને વધારે હોય છે? જવાબ- તેનું જોખમ કોઈ ચોક્કસ વ્યક્તિને જ નહીં, પરંતુ કોઈપણ કારણસર ચિગરના સંપર્કમાં આવનાર દરેક વ્યક્તિને હોઈ શકે છે. વિગતવાર ગ્રાફિકમાં જોઈએ- પ્રશ્ન- સ્ક્રબ ટાઇફસથી બચવા માટે કઈ સાવચેતી જરૂરી છે? જવાબ- તેનાથી બચવાનો સૌથી જરૂરી ઉપાય સંક્રમિત ચિગર માઇટના સંપર્કથી બચવાનો છે. ખાસ કરીને ઘાસ, ઝાડીઓ અને ગીચ વનસ્પતિ ધરાવતા વિસ્તારોમાં જતી વખતે શરીરને ઢાંકીને રાખો. સાથે જ કેટલીક બાબતોનું ધ્યાન રાખો- પ્રશ્ન- સ્ક્રબ ટાઇફસમાં દર્દીનો આહાર કેવો હોવો જોઈએ? જવાબ- આને પોઇન્ટર્સ દ્વારા સમજીએ- સ્ક્રબ ટાઇફસ સંબંધિત સામાન્ય પ્રશ્નો અને જવાબો પ્રશ્ન- શું સ્ક્રબ ટાઇફસ એક વ્યક્તિથી બીજી વ્યક્તિમાં ફેલાઈ શકે છે? જવાબ- ના, તે સામાન્ય રીતે એક વ્યક્તિથી બીજી વ્યક્તિમાં ફેલાતો નથી. પ્રશ્ન- શું પાલતુ પ્રાણીઓથી સ્ક્રબ ટાઇફસ ફેલાઈ શકે છે? જવાબ- ના, સ્ક્રબ ટાઇફસ પાલતુ પ્રાણીઓથી સીધો મનુષ્યોમાં ફેલાતો નથી. પરંતુ આ પ્રાણીઓ ચેપ ફેલાવવાનું એક પરોક્ષ માધ્યમ બની શકે છે. પ્રશ્ન- શું સ્ક્રબ ટાઈફસ ફરી થઈ શકે છે? જવાબ- હા, ફરીથી ચેપ લાગવો શક્ય છે, કારણ કે બેક્ટેરિયાના અલગ-અલગ સ્ટ્રેનથી ફરીથી ચેપ લાગી શકે છે. પ્રશ્ન- શું સ્ક્રબ ટાઈફસ જીવલેણ બની શકે છે? જવાબ- હા, સમયસર સારવાર ન મળવાથી ઓર્ગન ફેલ્યોરનું જોખમ રહે છે. પ્રશ્ન- શું સ્ક્રબ ટાઈફસથી બચાવ માટે કોઈ રસી છે? જવાબ- હાલમાં સ્ક્રબ ટાઈફસથી બચાવ માટે કોઈ રસી ઉપલબ્ધ નથી. પ્રશ્ન- શું તીવ્ર તાવમાં પોતાની રીતે એન્ટિબાયોટિક લેવી યોગ્ય છે? જવાબ- ના, તીવ્ર તાવના ઘણા કારણો હોઈ શકે છે. એન્ટિબાયોટિક ડૉક્ટરની સલાહ અને યોગ્ય તપાસના આધારે જ લો.