પુસ્તક- મેં પાકિસ્તાન મેં ભારત કા જાસૂસ થા લેખક- મોહનલાલ ભાસ્કર પ્રકાશક- રાજકમલ કિંમત- ₹299/- ભારત-પાકિસ્તાનના સંબંધો પર ઘણું બધું લખાયું છે. યુદ્ધો પર, સરહદો પર, રાજકારણ પર અને ગુપ્તચર એજન્સીઓ પર પણ. પરંતુ આ બધાની વચ્ચે કેટલીક વાર્તાઓ એવી હોય છે, જે એવા લોકોની વાર્તાઓ હોય છે, જેઓ દેશો વચ્ચે ચાલી રહેલી અદૃશ્ય લડાઈઓનો ભાગ બને છે અને જેની કિંમત ઘણી વાર પોતાની ઓળખ, આઝાદી અને ક્યારેક આખી જિંદગીથી ચૂકવવી પડે છે. મોહનલાલ ભાસ્કરનું પુસ્તક ‘મેં પાકિસ્તાન મેં ભારત કા જાસૂસ થા’ આવી જ એક વાર્તા છે. આ એક એવા ભારતીયની સત્યકથા છે, જે પાકિસ્તાનમાં ગુપ્ત મિશન દરમિયાન પકડાઈ ગયો હતો. વર્ષો સુધી જેલમાં રહ્યો, યાતનાઓ સહન કરી અને પછી પાછો ફરીને પોતાની દાસ્તાન લખી. કેદ અને સંઘર્ષની વાર્તા હાથમાં પુસ્તક લેતાં જ લાગે છે કે આ એક થ્રિલર હશે, જેમાં ગુપ્ત મિશન અને જાસૂસી કામગીરીની ઘટનાઓ હશે. પરંતુ વાંચતાં-વાંચતાં સમજાય છે કે આ પુસ્તક જાસૂસી કરતાં વધુ એવા માણસની વાર્તા છે, જે એક મિશન પછી અચાનક કેદી બની જાય છે. અહીં સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ નથી કે તેણે કઈ માહિતી એકત્ર કરી, પરંતુ એ છે કે આટલાં વર્ષોની કેદ અને યાતના પછી પણ તે માનસિક રીતે કેવી રીતે ટકી રહ્યો. આ જ વાત આ પુસ્તકને એક સામાન્ય જાસૂસી કથાથી અલગ બનાવે છે. પુસ્તકમાં શું છે મોહનલાલ ભાસ્કર ભારત તરફથી પાકિસ્તાનમાં પ્રવેશ કરે છે. તેમનું કામ સંવેદનશીલ માહિતી એકત્ર કરવાનું છે. તેઓ અલગ ઓળખ સાથે ત્યાં રહે છે, લોકોને મળે છે અને પોતાના મિશનને આગળ વધારે છે. પરંતુ આ સફર વધુ લાંબી ચાલતી નથી. એક સમય એવો આવે છે જ્યારે તેઓ પકડાઈ જાય છે અને તેમનું જીવન સંપૂર્ણપણે બદલાઈ જાય છે. અહીંથી પુસ્તકનો બીજો અને ઘણો મોટો ભાગ શરૂ થાય છે. પાકિસ્તાનની જેલની અંદરની દુનિયા ધરપકડ પછી તેમની પૂછપરછ કરવામાં આવે છે. તેમના પર દબાણ કરવામાં આવે છે. તેમને માનસિક અને શારીરિક યાતનાઓ આપવામાં આવે છે. તેમને અલગ-અલગ જેલોમાં રાખવામાં આવે છે. લાહોર, કોટ લખપત, મિયાંવાલી અને મુલતાન જેવી જેલનો ઉલ્લેખ પુસ્તકમાં વારંવાર આવે છે. પુસ્તકનો મોટો હિસ્સો તેમણે જેલમાં વિતાવેલા વર્ષો પર કેન્દ્રિત છે. તેમાં જેલ અધિકારીઓનું વર્તન, સાથી કેદીઓ સાથેના સંબંધો, રોજિંદા પડકારો, દરેક ક્ષણે જળવાઈ રહેલો ભય, ભવિષ્યની અનિશ્ચિતતા અને જીવિત રહેવાના સંઘર્ષનો વિગતવાર ઉલ્લેખ છે. સરળતાથી કહેવાયેલી અસરકારક વાર્તા આ અનુભવો દ્વારા વાચક એ દુનિયાને નજીકથી જોઈ શકે છે, જેના વિશે સામાન્ય રીતે બહુ ઓછા લોકો જાણે છે. સારી વાત એ છે કે લેખક દરેક ઘટનાને સનસનાટીભરી બનાવવાનો પ્રયાસ કરતા નથી. તેઓ વાતોને સીધી રીતે રજૂ કરે છે. કદાચ આ જ કારણ છે કે ઘણી ઘટનાઓ વધુ ઊંડી અસર છોડી જાય છે. પુસ્તકની સૌથી મોટી તાકાત આ પુસ્તકની સૌથી મોટી તાકાત જેલની અંદરની દુનિયાનું બારીક ચિત્રણ છે. લેખક વિગતવાર જણાવે છે કે પૂછપરછ દરમિયાન કેદીઓ સાથે કેવો વ્યવહાર કરવામાં આવતો હતો, જેલમાં તેમની દિનચર્યા કેવી રહેતી હતી અને ત્યાંનું વાતાવરણ ધીમે-ધીમે વ્યક્તિના મનોબળ અને માનસિક સ્થિતિ પર કેવી રીતે અસર કરતું હતું. આ વર્ણનોમાં એક પ્રકારની સાદગી છે, જે તેમને વિશ્વસનીય બનાવે છે. સાદગીમાં છુપાયેલી ભયાનકતા ઘણી જગ્યાએ વાંચતાં વાંચતાં દૃશ્યો આંખો સામે ઊભાં થતા જાય છે. તેનું કારણ લેખકની ભાષા છે. તેઓ ઘટનાઓ વર્ણવે છે અને વાચક પોતે તેમની ભયાવહતા અનુભવવા લાગે છે. તેનું એક ઉદાહરણ એ ભાગોમાં જોવા મળે છે, જ્યાં તેઓ પૂછપરછ અને યાતનાઓનો ઉલ્લેખ કરે છે. લેખક જણાવે છે કે, જેલમાં તેમના ઘણા સાથીઓ માનસિક સંતુલન ગુમાવી બેઠા અને કેટલાકનાં મૃત્યુ થયાં. આ ઘટનાઓનું સાદું વર્ણન જ તેમની ભયાવહતા સામે લાવવા માટે પૂરતું છે. એક કેદીની નજરે જોવાયેલી દુનિયા બીજું રસપ્રદ પાસું જેલમાં મળતા લોકોનું છે. પુસ્તક માત્ર જેલ અધિકારીઓની ક્રૂરતા સુધી સીમિત રહેતું નથી. ત્યાં એવા લોકો પણ જોવા મળે છે, જેઓ માનવીય વર્તન કરે છે. તેથી વાર્તા માત્ર બ્લેક એન્ડ વ્હાઇટ રહેતી નથી. તેમાં અનેક સ્તરો ઉમેરાય છે. આ સંતુલન જ પુસ્તકને વિશ્વસનીય બનાવે છે, કારણ કે વાસ્તવિક જીવનમાં પણ લોકો સંપૂર્ણપણે ખલનાયક કે નાયક હોતા નથી. જાસૂસી પર લખાયેલાં અનેક પુસ્તકો ઑપરેશન અને વ્યૂહરચના પર કેન્દ્રિત હોય છે. અહીં ધ્યાન તે વ્યક્તિ પર છે, જે મિશન પછી જેલમાં પહોંચી ગયો. ફિલ્મ જેવો અનુભવ ઘણી ઘટનાઓ એવી છે, જેને વાંચતાં એવું લાગે છે કે તે કોઈ ફિલ્મના દૃશ્યની જેમ સામે બની રહી છે. જ્યાં પુસ્તક થોડું નબળું પડે છે ભાષા અને લેખનશૈલી આ પુસ્તક કોણે વાંચવું જોઈએ? જો તમને જાસૂસી વાર્તાઓમાં રસ હોય, તો આ પુસ્તક તમારા માટે રસપ્રદ બની શકે છે. પરંતુ તેને પરંપરાગત સ્પાય થ્રિલર સમજીને ન વાંચશો. ગ્રાફિકમાં જુઓ કે આ પુસ્તક કોણે વાંચવું જોઈએ- પુસ્તક વિશે મારો અભિપ્રાય ‘મેં પાકિસ્તાન મેં ભારત કા જાસૂસ થા’ એક રસપ્રદ સંસ્મરણ છે. જાસૂસી અભિયાનોને બદલે જેલજીવન અને વ્યક્તિગત અનુભવો પર તેનું વધુ ધ્યાન કેટલાક વાચકોને અધૂરાપણાનો અહેસાસ કરાવી શકે છે. પરંતુ વાસ્તવિક અનુભવોની પ્રામાણિકતા, સરળ ભાષા અને કેદની દુનિયાનું પ્રભાવશાળી ચિત્રણ તેને વાંચવા લાયક બનાવે છે. પુસ્તક પૂરું થયા બાદ મિશન કરતાં વધુ તે માણસ યાદ રહી જાય છે, જે વર્ષો સુધી જેલમાં રહ્યો અને પછી પાછો ફરી પોતાની કહાની લખી શક્યો. આ જ તેની સૌથી મોટી સફળતા છે.