ઈરાનની કરન્સી રિયાલ મંગળવારે અત્યાર સુધીના સૌથી નીચલા સ્તરે પહોંચી ગઈ. 1 ડૉલર ખરીદવા માટે 25 લાખ રિયાલ ચૂકવવા પડી રહ્યા છે. યુદ્ધ શરૂ થવા પહેલાં 27 ફેબ્રુઆરીએ 1 ડૉલરના બદલામાં આશરે 17 લાખ રિયાલ મળી રહ્યા હતા. એટલે કે માત્ર 7 મહિનામાં ઈરાનની કરન્સી લગભગ 50 ટકા સુધી ઘટી ગઈ છે. ઈરાનની કેન્દ્રીય બેંકનો સત્તાવાર દર આશરે 16.5 લાખ રિયાલ પ્રતિ ડૉલર છે. જોકે સામાન્ય લોકોને ડૉલર બજારના દરે જ મળે છે. ડૉલરની સરખામણીએ રિયાલની કિંમત ઘટવાનું મુખ્ય કારણ યુદ્ધ, અમેરિકન પ્રતિબંધો અને ઈરાનના તેલ પર લાગેલી અમેરિકન નાકાબંધી છે. તેના કારણે ઈરાનની આવક અને ડૉલરની ઉપલબ્ધતા પર અસર પડી છે, જેના કારણે રિયાલ સતત નબળો પડી રહ્યો છે. અમેરિકાના ઈરાનની કમાણીના 3 મોટા રસ્તા રોકી રહ્યું છે 1. તેલમાંથી થતી કમાણી પર પ્રહાર ઈરાનની વિદેશી કમાણીનો મોટો હિસ્સો તેલ વેચવાથી આવે છે. તેથી અમેરિકા ઈરાનનું તેલ ખરીદતી કંપનીઓ, ટેન્કરો અને શિપિંગ નેટવર્ક પર સતત પ્રતિબંધો લગાવી રહ્યું છે. ઈરાનના તેલનો મોટો હિસ્સો ચીન જાય છે. અમેરિકન ટ્રેઝરી મુજબ, ચીન ઈરાનની લગભગ 90% તેલ નિકાસનો ખરીદદાર છે. તેથી અમેરિકા ઈરાનનું તેલ ખરીદતી ચીની રિફાઈનરીઓ અને વેપારીઓ સામે પણ કાર્યવાહી કરી રહ્યું છે. 2. તેલના નાણાં ઈરાન સુધી પહોંચવાનું મુશ્કેલ બનાવવું માત્ર તેલનું વેચાણ રોકવું પૂરતું નથી. તેલ વેચીને મળતા પૈસા ઈરાન સુધી પહોંચે નહીં, તે રોકવું પણ જરૂરી છે. આ માટે અમેરિકા ઈરાની બેન્કો, કરન્સી એક્સચેન્જ અને ‘શેડો બેન્કિંગ’ નેટવર્ક સામે કાર્યવાહી કરી રહ્યું છે. આ એવા નેટવર્ક છે, જેમાં અલગ-અલગ દેશોની કંપનીઓ, બેન્કો અને વચેટિયાઓ મારફતે ઈરાનના નાણાંને આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય વ્યવસ્થામાં ફેરવવામાં આવે છે. ઑગસ્ટમાં અમેરિકાએ આવા નેટવર્ક સામે કાર્યવાહી કરી હતી, જેના પર ઈરાન માટે અબજો ડૉલરની રકમની હેરફેર કરવાનો આરોપ હતો. 3. અન્ય દેશોની બેન્કો અને કંપનીઓ સામે પણ કાર્યવાહી અમેરિકાનું દબાણ માત્ર ઈરાન સુધી સીમિત નથી. જો કોઈ વિદેશી બેન્ક અથવા કંપની અમેરિકન પ્રતિબંધોના દાયરામાં આવતા ઈરાન સાથે જોડાયેલા વેપારમાં મદદ કરે છે, તો અમેરિકા તેની સામે પણ કાર્યવાહી કરી શકે છે. તેને સેકન્ડરી સૅન્કશન્સ કહેવામાં આવે છે. રિયાલના મૂલ્યમાં ઘટાડાથી ઈરાનમાં કઈ મુશ્કેલીઓ વધી? 1. રોજિંદી જરૂરિયાતની વસ્તુઓ ખૂબ મોંઘી થઈ ગઈ રિયાલ નબળો પડવાને કારણે ખાવા-પીવાની વસ્તુઓ અને અન્ય જરૂરી ચીજવસ્તુઓના ભાવ ઝડપથી વધ્યા છે. રોઇટર્સના જણાવ્યા અનુસાર જુલાઈમાં ઈરાનમાં વાર્ષિક મોંઘવારી 66% હતી, જ્યારે ખાદ્ય ચીજવસ્તુઓના ભાવ એક વર્ષમાં 128% વધ્યા હતા. 2. એ જ પૈસામાં ઓછો સામાન મળી રહ્યો છે અલ જઝીરાના જણાવ્યા અનુસાર યુદ્ધ પહેલાં 20 લાખ રિયાલમાં આશરે 4 કિલો ટામેટાં, અડધો કિલો ચિકન અને આશરે 1 લિટર રસોઈનું તેલ મળી જતું હતું. ઓગસ્ટમાં આટલી જ રકમમાં આ વસ્તુઓનો આશરે અડધો જ જથ્થો મળી રહ્યો હતો. ટામેટાં 71%, ચિકન 74% અને રસોઈનું તેલ 177% મોંઘું થઈ ગયું હતું. 3. દવાઓ મોંઘી થઈ રહી છે અને ઓછી મળી રહી છે ઈરાનમાં આશરે 800 દવાઓની અછત હોવાનું જણાવાયું છે, જેમાં 90 જરૂરી અને જીવનરક્ષક દવાઓ સામેલ છે. એક વર્ષમાં ઇન્સ્યુલિનની કિંમત લગભગ 6 ગણી વધી ગઈ છે. પેરાસિટામોલના ભાવમાં 93% અને અન્ય ઘણી દવાઓના ભાવમાં પણ મોટો વધારો થયો છે. 4. નોકરીઓ પર પણ અસર પડી છે રોયટર્સ મુજબ વસંત ઋતુમાં ઈરાનનો બેરોજગારી દર 9.1% હતો અને એક વર્ષમાં કામ કરતા લોકોની સંખ્યા આશરે 4.5 લાખ ઘટી ગઈ. યુદ્ધને કારણે બાંધકામ, ઉદ્યોગ અને અન્ય વ્યવસાયોમાં પણ કામકાજ પ્રભાવિત થયું છે. ઈરાન ઘણા વર્ષોથી પ્રતિબંધોના દબાણ હેઠળ છે ઈરાનની અર્થવ્યવસ્થા ઘણા વર્ષોથી આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધોના દબાણ હેઠળ છે. યુદ્ધ શરૂ થયા બાદ નવા પ્રતિબંધો અને ઈરાનના તેલ પર અમેરિકન નાકાબંધીને કારણે સંકટ વધુ ગંભીર બન્યું છે. ઈરાનના વિદેશમંત્રી અબ્બાસ અરાઘચીએ સોમવારે મોડી રાત્રે ઈરાની મીડિયાને જણાવ્યું કે આ સમયે સમગ્ર ધ્યાન હોર્મુઝ જળસંધિ પર છે. આ જળમાર્ગ યુદ્ધના કેન્દ્રમાં છે. ઈરાને કહ્યું છે કે હોર્મુઝ અંગેની વાતચીત હવે વધુ ગંભીર બની ગઈ છે. બંને પક્ષો વચ્ચે મધ્યસ્થીઓ લડાઈ સમાપ્ત કરવા અને હોર્મુઝ ફરીથી ખોલવા માટે સમજૂતીના પ્રયાસો કરી રહ્યા છે. ટ્રમ્પે ઈરાનનું યુદ્ધ સમાપ્ત કરવાની દરખાસ્ત ઠુકરાવી અમેરિકન અધિકારીઓએ APને જણાવ્યું કે અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પે ઈરાનની દરખાસ્ત ઠુકરાવી દીધા બાદ પણ વાતચીતના પ્રયાસો ચાલુ છે. ટ્રમ્પે શનિવારે ઈરાનનું યુદ્ધ સમાપ્ત કરવાની અને હોર્મુઝ ખોલવાની દરખાસ્ત ઠુકરાવી દીધી હતી. ટ્રમ્પે કહ્યું કે ઈરાન મુશ્કેલીમાં છે, તેથી તે તાત્કાલિક હોર્મુઝ ખોલવા માગે છે. ઈરાને 7 દિવસમાં હોર્મુઝ ખોલવાની યોજના રજૂ કરી હતી ઈરાને વિદેશ મંત્રી અબ્બાસ અરાઘચી મારફતે કતરના માધ્યમથી અમેરિકાને 7 દિવસનો રોડમેપ મોકલ્યો હતો. તેમાં લડાઈ રોકવાની અને શરતો પૂરી થવા પર હોર્મુઝ ખોલવાની વાત કરવામાં આવી હતી. આ પ્રસ્તાવ હેઠળ ઈરાની તેલના વેચાણ પર લાગેલા પ્રતિબંધોમાં રાહત આપવાની માંગ કરવામાં આવી હતી. આ સાથે ઈરાને અમેરિકા પાસે પોતાના બંદરો પર લગાવવામાં આવેલી નૌકાદળની નાકાબંધી હટાવવાની અને વિદેશોમાં ફ્રીઝ કરાયેલી આશરે 12 અબજ ડૉલરની સંપત્તિ મુક્ત કરવાની માંગ પણ કરી હતી. ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશ્કિયાને કહ્યું છે કે હવે એ અમેરિકા પર નિર્ભર છે કે તે સંઘર્ષ સમાપ્ત કરવા માંગે છે કે નહીં. 28 ફેબ્રુઆરીથી અમેરિકા-ઈરાન વચ્ચે યુદ્ધ ચાલી રહ્યું છે અમેરિકા અને ઇઝરાયેલે 28 ફેબ્રુઆરીએ ઈરાન વિરુદ્ધ સૈન્ય કાર્યવાહી શરૂ કરી હતી. તેના જવાબમાં ઈરાને ઇઝરાયેલ અને તે ખાડી દેશોમાં હુમલા કર્યા, જ્યાં અમેરિકન સૈન્ય મથકો આવેલા છે. અમેરિકાનું કહેવું છે કે તેનો હેતુ ઈરાનની પરમાણુ ક્ષમતાને નબળી પાડવાનો છે. બીજી તરફ, ઈરાન સતત કહે છે કે તેનો પરમાણુ કાર્યક્રમ શાંતિપૂર્ણ હેતુઓ માટે છે અને તેને પરમાણુ ટેક્નોલોજીના ઉપયોગનો અધિકાર છે.