જ્યારે ભારતમાં સૌથી વધુ બોલાતી ભાષાઓની વાત આવે છે ત્યારે હિન્દી સામાન્ય રીતે લિસ્ટમાં સૌથી ઉપર હોય છે. પરંતુ બીજી ભાષા કઈ છે? સામાન્ય માન્યતાથી વિપરીત તે ઉર્દૂ નથી. 2011 ની સત્તાવાર વસ્તી ગણતરીના આંકડા મુજબ બંગાળી ભારતની બીજા ક્રમે સૌથી વધુ બોલાતી ભાષા છે. તે પછી મરાઠી અને તેલુગુનો નંબર આવે છે. આ આંકડા ભારતની મોટી ભાષાકીય વિવિધતાને પણ દર્શાવે છે. અહીં લાખો લોકો અલગ-અલગ વિસ્તારો અને ભાષા પરિવારોની ભાષાઓ બોલે છે.
હિન્દી ભારતની સૌથી વધુ બોલાતી ભાષા
હિન્દી પહેલા નંબરે આવે છે અને ભારતની આશરે 43.63% વસ્તી તેને પોતાની માતૃભાષા ગણાવે છે. વસ્તી ગણતરીમાં લગભગ 528.3 મિલિયન મૂળ બોલનારા લોકો નોંધાયા છે. વસ્તી ગણતરી વર્ગીકરણનું એક મોટું પાસું એ છે કે હિન્દી ભાષા કેટેગરી હેઠળ ઘણી બોલીઓ અને ભાષાકીય રૂપોને સામેલ કરવામાં આવ્યા છે. જેમાં ભોજપુરી, રાજસ્થાની, છત્તીસગઢી અને હિમાચલી જેવી 50 થી વધુ બોલીઓ સામેલ છે.
બંગાળી બીજા સ્થાને
બંગાળી ભારતની બીજી સૌથી મોટી ભાષા છે. તે આશરે 8.03% વસ્તી દ્વારા બોલાય છે. તેને બોલનારા લોકોની સંખ્યા લગભગ 97.2 મિલિયન છે. પશ્ચિમ બંગાળ તેનું મુખ્ય કેન્દ્ર છે. પરંતુ બંગાળી ત્રિપુરા, આસામની બરાક ખીણ અને અંદામાન તેમજ નિકોબાર ટાપુઓમાં પણ મોટા પાયે બોલાય છે. બંગાળીને ભારત સરકાર તરફથી શાસ્ત્રીય ભાષાનો દરજ્જો પણ મળ્યો છે. આ કારણે વસ્તી ગણતરીના આંકડા બંગાળીને મરાઠી, તેલુગુ અને ઉર્દૂ કરતાં આગળ રાખે છે.
મરાઠી ત્રીજા સ્થાને
મરાઠી ત્રીજા સ્થાને આવે છે. મરાઠી બોલનારા લોકોની સંખ્યા આશરે 83 મિલિયન છે. આ ભારતની વસ્તીના લગભગ 6.86% જેટલું છે. તે મુખ્યત્વે મહારાષ્ટ્ર અને ગોવામાં બોલાય છે. વસ્તી ગણતરીના આંકડા મુજબ મરાઠી તેલુગુ કરતાં આગળ નીકળીને ભારતમાં સૌથી વધુ બોલાતી ભાષાઓમાં ત્રીજા સ્થાને આવી ચૂકી છે.
તેલુગુ અને તમિલનું સ્થાન
તેલુગુ ચોથા નંબરે આવે છે. તેને બોલનારા લોકોની સંખ્યા લગભગ 81.1 મિલિયન અથવા વસ્તીના 6.70% જેટલી છે. તે મુખ્યત્વે આંધ્રપ્રદેશ, તેલંગાણા અને પુડુચેરીમાં બોલાય છે. આ સાથે તે દ્રવિડ ભાષા પરિવાર સાથે જોડાયેલી છે. તમિલ ભાષા બોલનારા લોકોની સંખ્યા લગભગ 6.9 કરોડ છે. આ ભારતની વસ્તીના 5.70% છે અને તે 5મા નંબરે આવે છે.
ગુજરાતી, ઉર્દૂ અને કન્નડ
ગુજરાતી બોલનારા લોકોની સંખ્યા લગભગ 5.54 કરોડ છે. આ ભારતની વસ્તીના 4.58% જેટલું થાય છે. આ સાથે તે 6ઠ્ઠા સ્થાને આવે છે. તે મુખ્યત્વે ગુજરાત તેમજ દમણ અને દીવમાં બોલાય છે. ઉર્દૂ 7મા સ્થાને છે. તેને બોલનારા લોકોની સંખ્યા આશરે 5.07 કરોડ છે. આ કુલ વસ્તીના 4.19% છે. માત્ર એક રાજ્ય પૂરતી મર્યાદિત હોય તેવી કેટલીક ભાષાઓ કરતાં અલગ ઉર્દૂ ભારતના ઘણા ભાગોમાં બોલાય છે. જેમાં ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર, મહારાષ્ટ્ર, કર્ણાટક અને તેલંગાણા સામેલ છે. આ સાથે કન્નડ 8મા સ્થાને છે. તેને બોલનારા લોકોની સંખ્યા લગભગ 4.37 કરોડ છે. આ વસ્તીના 3.61% જેટલું છે.
ઓડિયા અને મલયાલમ ટોપ 10 માં સામેલ
ઓડિયા 9મા ક્રમે આવે છે. તેને બોલનારા લોકોની સંખ્યા લગભગ 3.75 કરોડ છે. આ ભારતની વસ્તીના 3.10% છે. તે ઓડિશાની મુખ્ય ભાષા છે. મલયાલમ ટોપ 10 ની યાદી પૂરી કરે છે. તેને બોલનારા લોકોની સંખ્યા લગભગ 3.48 કરોડ છે. આ વસ્તીના 2.88% છે.
ભારતની ભાષાકીય વિવિધતા
2011 ની વસ્તી ગણતરી પરથી ભારતની ભાષાકીય વિવિધતા વિશે પણ જાણવા મળે છે. ઉપલબ્ધ આંકડા મુજબ દેશની લગભગ 96.71% વસ્તી બંધારણની 8મી અનુસૂચિમાં સામેલ 22 માન્ય ભાષાઓમાંથી કોઈ એક ભાષા બોલે છે. આ આંકડા પરથી એક વાત સ્પષ્ટ થાય છે કે ભલે હિન્દી બોલનારા લોકોની સંખ્યા સૌથી વધારે હોય, પરંતુ બીજા સ્થાને બંગાળી આવે છે ઉર્દૂ નહીં. મરાઠી, તેલુગુ, તમિલ અને બીજી ઘણી પ્રાદેશિક ભાષાઓ બોલનારા લોકોની સંખ્યા પણ કરોડોમાં છે. આ દેશની ભાષાકીય વિવિધતાને દર્શાવે છે.