શું તમને ખબર છે કે 84% ભારતીયો સવારે ઊઠતાની સાથે જ સૌથી પહેલું કામ શું કરે છે? તેઓ પોતાનો મોબાઇલ ફોન ચેક કરે છે. આ ડેટા ‘ગ્લાન્સ ડિજિટલ કન્ઝ્યુમર સર્વે, 2024’નો છે. પરંતુ શું તમે એ પણ જાણો છો કે ફોન નોટિફિકેશન, સોશિયલ મીડિયા અને ઈમેલ જેવી વસ્તુઓથી દિવસની શરૂઆત કરવાથી તમારા શારીરિક અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર શું અસર પડે છે? સંશોધન કહે છે કે, આ આદત ફોકસ, તણાવ, મૂડ અને મગજની કાર્યક્ષમતાને અસર કરે છે. તેથી આજે ‘કામના સમાચાર’માં સવારે ઊઠતાની સાથે જ ફોન જોવાના નુકસાન વિશે વાત કરીશું. સાથે જ જાણીશું કે- નિષ્ણાતઃ ડૉ. પૂજા કુશવાહ, સીનિયર કન્સલ્ટન્ટ, ન્યુરોલોજી, મેટ્રો ગ્રુપ ઑફ હૉસ્પિટલ્સ, નોઈડા પ્રશ્ન- સવારે જાગ્યા પછી આપણા મગજ અને શરીરમાં કયા પ્રકારના ફેરફારો થાય છે? જવાબ- સવારે ઊઠ્યા પછી તરત જ શરીર અનેક જૈવિક પ્રક્રિયાઓમાંથી પસાર થાય છે. તેને મુદ્દાઓ દ્વારા સમજીએ- પ્રશ્ન- શું જાગ્યા પછી તરત જ મગજ સંપૂર્ણ રીતે સક્રિય થતું નથી? જવાબ- ના, આ સ્થિતિને ‘સ્લીપ ઇનર્શિયા’ કહેવામાં આવે છે. જાગ્યા પછીનો આ એક અસ્થાયી ટ્રાન્ઝિશન ફેઝ છે, જે થોડી મિનિટોથી લઈને 30-60 મિનિટ સુધી રહી શકે છે. પ્રશ્ન- મગજને સંપૂર્ણ રીતે સક્રિય થવામાં કેટલો સમય લાગે છે? જવાબ- આ દરેક વ્યક્તિમાં એકસરખું હોતું નથી. તેને પોઇન્ટર્સથી સમજીએ- પ્રશ્ન- આ દરમિયાન વિચારવાની અને નિર્ણય લેવાની ક્ષમતા પર શું અસર પડે છે? જવાબ- આ દરમિયાન મગજનો પ્રીફ્રન્ટલ કોર્ટેક્સ સંપૂર્ણ રીતે સક્રિય હોતો નથી. મગજનો આ ભાગ તર્ક કરવા, નિર્ણય લેવા, યોજના બનાવવા અને ધ્યાન કેન્દ્રિત રાખવાનું કામ કરે છે. આ કારણે- પ્રશ્ન- સવારે ઊઠતાં જ ફોન જોવાથી મગજ પર શું અસર પડે છે? જવાબ- સવારે ઊંઘમાંથી જાગ્યા પછી તરત જ મગજ સ્લીપ ઇનર્શિયામાંથી બહાર આવી રહ્યું હોય છે. આવી સ્થિતિમાં ફોન પર નોટિફિકેશન, સોશિયલ મીડિયા અથવા ઈમેઇલ જોવાથી મગજને અચાનક ઘણી બધી માહિતીનો ભાર પ્રક્રિયા કરવો પડે છે. તેના કારણે- પ્રશ્ન- શું જાગતાંની સાથે જ ફોન જોવાથી ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાની ક્ષમતા ઘટી શકે છે? જવાબ- હા, આવું થઈ શકે છે. તેનાથી મગજને અનેક પ્રકારની માહિતી એકસાથે મળે છે. તેનાથી ધ્યાન વારંવાર એક વસ્તુ પરથી બીજી વસ્તુ તરફ બદલાય છે. તેને ‘અટેન્શન સ્વિચિંગ’ કહે છે. તેનાથી- પ્રશ્ન- સવારે સોશિયલ મીડિયા જોવાથી ડોપામિન પર શું અસર પડે છે? જવાબ- સોશિયલ મીડિયા પર નવી પોસ્ટ, લાઇક, મેસેજ, રીલ્સ અને નોટિફિકેશન જેવા વૈરિએબલ રિવૉર્ડ વારંવાર મળે છે. તેમને જોઈને મગજની રિવૉર્ડ સિસ્ટમમાં ડોપામિનની પ્રવૃત્તિ વધી શકે છે. આનાથી મગજ તરત મળતા રિવોર્ડ (ઇન્સ્ટન્ટ ગ્રેટિફિકેશન)નું આદી થવા લાગે છે. આ કારણે એવા કામોમાં રસ જાળવી રાખવો મુશ્કેલ લાગી શકે છે, જેમાં તરત રિવોર્ડ મળતો નથી, જેમ કે અભ્યાસ, ઓફિસનું કામ અથવા ઘર-બહારનાં અન્ય જરૂરી કામ. પ્રશ્ન- સવારે ઊઠતાં જ ફોન જોવા લાગવાથી મૂડ પર કેવી અસર પડે છે? જવાબ- દિવસનો પહેલો ઇમોશનલ રિસ્પોન્સ ઘણીવાર એ વાતથી નક્કી થાય છે કે સ્ક્રીન પર શું દેખાય છે. પ્રશ્ન- મોર્નિંગ એન્ઝાયટી શું છે? શું સવારે ફોન જોવાથી મોર્નિંગ એન્ઝાયટી વધી શકે છે? જવાબ- તેને આ રીતે સમજીએ- પ્રશ્ન- સ્લીપ ડેટ શું છે અને તે કેવી રીતે બને છે? જવાબ- સ્લીપ ડેટ (debt) એટલે શરીરમાં ઊંઘના અભાવનું એકઠું થવું. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ ઘણા દિવસો સુધી પોતાની જરૂરિયાત કરતાં ઓછી ઊંઘ લે છે, ત્યારે દરરોજની અધૂરી ઊંઘ એકઠી થતી જાય છે. તેને જ સ્લીપ ડેટ કહેવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે- એક સ્વસ્થ વ્યક્તિને દરરોજ 8 કલાકની ઊંઘની જરૂર હોય છે. જો કોઈ વ્યક્તિ સતત 5 દિવસ સુધી માત્ર 6 કલાક જ ઊંઘે, તો તેના પર આશરે 10 કલાકનું સ્લીપ ડેટ જમા થઈ જાય છે. આ કેવી રીતે બને છે, તે મુદ્દાઓ દ્વારા સમજીએ- પ્રશ્ન- શું સવારે ફોન જોવાથી બ્રેન ફોગ વધી શકે છે? જવાબ- જો ઊંઘ પૂરી ન થઈ હોય અને જાગતાંની સાથે લાંબા સમય સુધી ફોનનો ઉપયોગ કરવામાં આવે, તો કેટલાક લોકોમાં માનસિક સ્પષ્ટતા આવવામાં વધુ સમય લાગી શકે છે અને બ્રેન ફોગ વધી શકે છે. જોકે, બ્રેન ફોગ માટે આ કારણો પણ જવાબદાર હોઈ શકે છે- પ્રશ્ન- કેવી રીતે ખબર પડશે કે સવારે ફોન જોવાની આદત હવે લત બની રહી છે? જવાબ- જો આ આદત વર્તન અને દિનચર્યાને નિયંત્રિત કરવા લાગે, તો તે પ્રોબ્લેમેટિક ફોન યુઝનો સંકેત છે. ગ્રાફિકમાં તમામ સંકેતો જોઈએ- પ્રશ્ન- જાગ્યા પછી કેટલા સમય સુધી ફોન ન જોવો જોઈએ? જવાબ- સ્લીપ અને બિહેવિયરલ હેલ્થ નિષ્ણાતો સલાહ આપે છે કે જાગ્યા પછી ઓછામાં ઓછા 15-30 મિનિટ સુધી સોશિયલ મીડિયા, ઈમેઇલ અને બિનજરૂરી નોટિફિકેશનથી દૂર રહેવું જોઈએ. આ દરમિયાન મગજને સ્વાભાવિક રીતે સક્રિય થવા માટે સમય મળે છે. પ્રશ્ન- સવારનું હેલ્ધી રૂટિન કેવું હોવું જોઈએ? જવાબ- દિવસની શરૂઆત એવી આદતોથી કરો, જે શરીરની સર્કેડિયન રિધમ અને મગજના સ્વાભાવિક સક્રિયકરણને સપોર્ટ કરે. તેને ગ્રાફિકમાં જોઈએ- પ્રશ્ન- જો કોઈ વ્યક્તિ જાગ્યા પછી પ્રથમ 30 મિનિટ ફોન જોયા વિના પોતાનું હેલ્ધી મોર્નિંગ રૂટિન ફોલો કરે, તો મગજ અને માનસિક સ્વાસ્થ્યને શું ફાયદા થાય છે? જવાબ- સવારે જાગ્યા પછીના પહેલા 30 મિનિટ મગજ અને શરીર માટે મહત્વપૂર્ણ હોય છે. જો આ દરમિયાન ફોન જોવાને બદલે હેલ્ધી મોર્નિંગ રૂટિન અપનાવીએ તો તે મગજને સ્વાભાવિક રીતે સક્રિય થવામાં મદદ કરે છે. તેના તમામ ફાયદા ગ્રાફિકમાં જોઈએ- કુલ મળીને સવારે ઉઠતાં જ ફોન ચેક કરવાની આદતથી ફોકસ, મૂડ અને સ્ટ્રેસ પર અસર પડે છે. તેથી જાગ્યા પછી થોડો સમય ફોનથી અંતર રાખીને પાણી પીવું, તડકો લેવો, હળવી કસરત અથવા સ્ટ્રેચિંગ અને દિવસનું પ્લાનિંગ જેવી હેલ્ધી આદતોને પ્રાથમિકતા આપો.