આ દિવસોમાં દેશભરમાં ગરબા અને ડાંડિયાની તૈયારીઓ પૂરજોશમાં ચાલી રહી છે. આ દરમિયાન સોશિયલ મીડિયા પર ‘રેન્ટ અ ગરબા પાર્ટનર’ નામે અનેક પોસ્ટ્સ વાયરલ થઈ રહી છે. તેમાં ગરબા પાર્ટનર સાથે ડાન્સ, ફોટો, રીલ્સ અને આઉટિંગ વગેરેની ઑફરનો દાવો કરવામાં આવી રહ્યો છે. સિલ્વર, ગોલ્ડ અને પ્લેટિનમ પેકેજના નામે મળતી આ ઑફર્સની કિંમત 1,000થી 6,000 રૂપિયા સુધીની છે. સાંભળવામાં આ રસપ્રદ લાગી શકે છે. પરંતુ શું ખરેખર આ ઑફર્સ વિશ્વસનીય છે? તાજેતરમાં અમદાવાદ સાયબર પોલીસે સોશિયલ મીડિયા પર ‘રેન્ટ અ ગરબા પાર્ટનર’ નામે આવતી પોસ્ટ્સ અંગે લોકોને સતર્ક કર્યા છે. આથી આજે ‘સાયબર લિટરસી’માં ‘રેન્ટ અ ગરબા પાર્ટનર’ના નામે થતાં સ્કેમ વિશે વાત કરીશું. સાથે જ જાણીશું કે- નિષ્ણાતઃ રાહુલ મિશ્રા, સાયબર સિક્યોરિટી એક્સપર્ટ, ઉત્તર પ્રદેશ પોલીસ પ્રશ્ન- ‘રેન્ટ અ ગરબા પાર્ટનર’ શું છે? સોશિયલ મીડિયા પર આ ટ્રેન્ડ કેવી રીતે શરૂ થયો? જવાબ- તેને પોઈન્ટર્સ દ્વારા સમજીએ- ટ્રેન્ડ કેવી રીતે શરૂ થયો? પ્રશ્ન- આ પોસ્ટ્સમાં લોકોને ખરેખર શું ઑફર કરવામાં આવી રહ્યું છે? જવાબ- આ પોસ્ટ્સમાં ગરબા અથવા ડાંડિયા માટે પાર્ટનર બુકિંગનો દાવો કરવામાં આવી રહ્યો છે. તેની સાથે અનેક પ્રકારની સુવિધાઓ પણ ઑફર કરવામાં આવી રહી છે. કેટલીક પોસ્ટ્સમાં તેમને સિલ્વર, ગોલ્ડ અને પ્લેટિનમ જેવા પેકેજમાં વહેંચવામાં આવ્યા છે. તેમાં સામેલ સુવિધાઓ છે- પ્રશ્ન- સાયબર પોલીસ તેને સ્કેમ કેમ કહી રહી છે અને લોકોને સાવચેત રહેવા કેમ કહેવામાં આવી રહ્યું છે? જવાબ- સાયબર પોલીસના જણાવ્યા મુજબ, આ વાયરલ પોસ્ટ્સ દ્વારા ઠગ લોકો ફર્જી ઓફરનો લાલચ આપીને છેતરપિંડી કરી શકે છે. તેને નીચે આપેલા ગ્રાફિક દ્વારા સમજીએ- પ્રશ્ન- ગરબા પાર્ટનરના નામે સ્કેમર્સ લોકોને કેવી રીતે છેતરી શકે છે? જવાબ- સ્કેમર્સ અલગ-અલગ રીતે લોકોને નિશાન બનાવી શકે છે- પ્રશ્ન- અસલી ઑફર અને ફ્રોડ ઑફર વચ્ચેનો ફરક કેવી રીતે ઓળખવો? જવાબ- અસલી ઑફરમાં સામાન્ય રીતે આયોજક, કંપની અથવા સર્વિસ પ્રોવાઇડરની માહિતી એકદમ સ્પષ્ટ હોય છે. જ્યારે ફ્રોડ ઑફરમાં માહિતી અધૂરી હોય છે અને ઉતાવળમાં પૈસા મોકલવા માટે દબાણ કરવામાં આવે છે. અસલી અને ફ્રોડ ઑફર વચ્ચેનો તફાવત ગ્રાફિકમાં જોઈએ- પ્રશ્ન- છેતરપિંડીથી બચવા માટે કઈ સાવચેતીઓ રાખવી જરૂરી છે? જવાબ- આ માટે બુકિંગ દરમિયાન કેટલીક બાબતોનું ખાસ ધ્યાન રાખો. તમામ જરૂરી સાવચેતીઓ ગ્રાફિકમાં જોઈએ- ચાલો હવે તેને વિગતવાર સમજીએ- પ્રોફાઇલ વેરિફાઈ કરો લિંક અને એપથી સાવચેત રહો વ્યક્તિગત વિગતો શેર ન કરો પૈસા મોકલવામાં ઉતાવળ ન કરો ફોટો-વીડિયો ન મોકલો મુલાકાત દરમિયાન સાવચેત રહો પ્રશ્ન- શું દરેક વેરિફાઇડ અકાઉન્ટને વિશ્વસનીય માનવું યોગ્ય છે? જવાબ- ના, દરેક વેરિફાઇડ અકાઉન્ટ સુરક્ષિત હોતું નથી. હકીકતમાં, અકાઉન્ટ વેરિફાઇડ હોવું કોઈ ઓફર અથવા સર્વિસ સુરક્ષિત અને અસલી હોવાની ગેરંટી નથી. પ્રશ્ન- શું માત્ર વધુ ફોલોઅર્સ હોવું વિશ્વાસની ગેરંટી છે? જવાબ- ના, ફોલોઅર્સ નકલી અથવા ખરીદેલા પણ હોઈ શકે છે. તેથી સર્વિસ લેતા પહેલાં વ્યક્તિ અથવા સંસ્થાની ઓળખ અને ઓફરની માહિતી અલગથી વેરિફાઇ કરો. પ્રશ્ન- શું કમેન્ટ્સ અને લાઇક્સથી કોઈ એકાઉન્ટની ઓથેન્ટિસિટી જાણી શકાય છે? જવાબ- નહીં, તેને વિશ્વાસનો પુરાવો ન માનશો. આને પણ બનાવટી રીતે વધારી શકાય છે. પ્રશ્ન- વાયરલ પોસ્ટ જોઈને લોકો વધારે વિશ્વાસ કેમ કરે છે? જવાબ- વધારે વ્યૂઝ, લાઇક્સ, શેર અને કમેન્ટ્સ જોઈને લોકોને લાગે છે કે પોસ્ટ વિશ્વસનીય છે. મનોવિજ્ઞાનમાં તેને ‘સોશિયલ પ્રૂફ’ કહેવામાં આવે છે. એટલે કે જ્યારે ઘણા બધા લોકો કોઈ વસ્તુમાં રસ દાખવતા જોવા મળે છે, ત્યારે આપણને પણ તે સાચી અથવા લોકપ્રિય લાગવા લાગે છે. સાયબર ઠગ આ જ વિશ્વાસનો ફાયદો ઉઠાવે છે. પ્રશ્ન- તહેવારોના સમયે સ્કેમર્સ વધુ સક્રિય થઈ જાય છે. ગરબા સ્કેમ ઉપરાંત આ સમયે કયા પ્રકારના અન્ય સ્કેમ થઈ શકે છે? જવાબ- તહેવારો દરમિયાન સાયબર ગુનેગારો નકલી શોપિંગ ઑફર, ટિકિટ, ડિલિવરી અને પેમેન્ટના નામે છેતરપિંડી કરી શકે છે. કેટલાક સામાન્ય સ્કેમ ગ્રાફિકમાં જોઈએ- પ્રશ્ન- જો ફ્રોડ થઈ ગયું હોય અને પૈસા મોકલી દીધા હોય, તો તરત શું પગલાં લેવા જોઈએ? જવાબ- આને મુદ્દાઓ દ્વારા સમજીએ- પ્રશ્ન- નૅશનલ સાયબર ક્રાઇમ રિપોર્ટિંગ પોર્ટલ પર ફરિયાદ કેવી રીતે કરવી? જવાબ- ચાલો, તેને પૉઇન્ટર્સ દ્વારા સમજીએ- પ્રશ્ન- ફરિયાદ કરતી વખતે કયા-કયા સ્ક્રીનશૉટ્સ પાસે રાખવા જોઈએ? જવાબ- આ દરમિયાન આ સ્ક્રીનશૉટ્સ જરૂરથી સુરક્ષિત રાખો- પ્રશ્ન- જો ફરિયાદ કરવામાં વિલંબ થાય તો તેનાથી શું ફરક પડી શકે? જવાબ- તેને પોઇન્ટર્સ દ્વારા સમજીએ- તેથી સાયબર ઠગીની જાણ થતાં જ તાત્કાલિક રિપોર્ટ કરવો જરૂરી છે.