પ્રશ્ન- હું અને મારા હસબન્ડ, બંને નોકરી કરીએ છીએ. મારું સાસરું ઉત્તરપ્રદેશના ગોરખપુરમાં છે અને અમે લખનઉમાં રહીએ છીએ. સમસ્યા એ છે કે, મારા સાસરિયાં ઘણી વાર જાણ કર્યા વિના અમારા ઘરે આવી જાય છે અને અઠવાડિયાં સુધી રહે છે. તેમને લાગે છે કે દીકરા-વહુનું ઘર તેમનું પોતાનું ઘર છે. તેથી પૂછવાની જરૂર નથી. ઘણી વાર હું ઑફિસમાંથી થાકીને પાછી આવું છું અને ઘરમાં મહેમાનો હોય છે. હસબન્ડ પોતાના પરિવારજનોને કંઈ કહી શકતા નથી. હું સાસુ-સસરાનું અપમાન કરવા માગતી નથી, પરંતુ એવું લાગી રહ્યું છે કે મારી પ્રાઇવસી અને સુવિધાનું કોઈ મહત્ત્વ જ રહ્યું નથી. હું હસબન્ડને આ વાત કેવી રીતે સમજાવું કે તેમને એવું ન લાગે કે હું તેમના પરિવારની વિરુદ્ધ છું? નિષ્ણાતઃ ડૉ. જયા સુકુલ, ક્લિનિકલ સાઇકોલોજિસ્ટ, નોઇડા સૌથી પહેલાં એ સમજવું જરૂરી છે કે, તમારી પરેશાનીનો અર્થ એ નથી કે તમે સાસુ-સસરાનું સન્માન કરતા નથી. તમે માત્ર એટલું ઇચ્છો છો કે, તમારા સમય, સુવિધા અને ખાનગી જીવનનું પણ ધ્યાન રાખવામાં આવે. તમે અને તમારા પતિ બંને નોકરી કરો છો. આવી સ્થિતિમાં ઘર માત્ર રહેવાની જગ્યા નથી, પરંતુ આખા દિવસની દોડધામ બાદ આરામ કરવાની જગ્યા પણ હોય છે. જ્યારે કોઈને જાણ કર્યા વિના કોઈ આવી જાય અને ઘણા દિવસો સુધી રોકાય, ત્યારે દિનચર્યા બદલાઈ જાય છે. જવાબદારીઓ વધી જાય છે અને પોતાના માટે સમય કાઢવો મુશ્કેલ બની જાય છે. મને લાગે છે કે, તમારી તકલીફ માત્ર અચાનક મહેમાન આવવાની નથી, પરંતુ વારંવાર પોતાની જરૂરિયાતોને પાછળ રાખવાની છે. તેથી તમારી લાગણીઓ સંપૂર્ણપણે યોગ્ય છે. વાત કહેવામાં સંકોચ કેમ થાય છે? આ સ્થિતિમાં ઘણી મહિલાઓ એક બીજી મૂંઝવણમાંથી પસાર થાય છે. તેઓ પોતાની વાત કહે, તો ડર લાગે છે કે ક્યાંક લોકો તેમને સ્વાર્થી અથવા પરિવાર વિરુદ્ધ ન સમજી લે. જ્યારે ચૂપ રહે તો મનમાં નારાજગી અને થાક જમા થવા લાગે છે. પતિ સાથે કેવી રીતે વાત કરવી તમારા પતિ માટે પણ આ સ્થિતિ એટલી સરળ નથી. ઘણા લોકો માટે માતા-પિતા સાથે સીમાઓ નક્કી કરવા વિશે વાત કરવી ભાવનાત્મક રીતે મુશ્કેલ હોય છે. તેમને ડર રહે છે કે, ક્યાંક માતા-પિતાને એવું ન લાગે કે લગ્ન પછી દીકરો બદલાઈ ગયો છે અથવા હવે તેમનું મહત્ત્વ ઘટી ગયું છે. મનોવિજ્ઞાનમાં તેને ‘લોયલ્ટી કૉન્ફ્લિક્ટ’ કહેવામાં આવે છે. એટલે કે વ્યક્તિ એકસાથે બે મહત્ત્વનાં સંબંધો નિભાવી રહી હોય છે- તે બંનેને ખુશ રાખવા માંગે છે. પરંતુ ઘણી વાર તેને લાગે છે કે એકની વાત માનવાથી બીજું નારાજ થઈ શકે છે. આ જ દ્વિધા તેને ખૂલીને વાત કરવાથી રોકે છે. તેથી વાતચીતની શરૂઆત આરોપથી નહીં, પરંતુ પોતાના અનુભવથી કરો. આવું કહેવાનું ટાળો- ‘તમારા પરિવારવાળા હંમેશાં મારા માથે આવી પડે છે.’ આવી વાત સાંભળતાં જ મોટાભાગના લોકો સમસ્યાને બદલે પોતાના પરિવારનો બચાવ કરવા લાગે છે. તેના બદલે કહો- “તમારા માતા-પિતાના આવવાથી મને કોઈ તકલીફ નથી. પરંતુ જ્યારે તેઓ જાણ કર્યા વિના આવે છે, ત્યારે ઓફિસ અને ઘરની જવાબદારીઓ સંભાળવી મારા માટે મુશ્કેલ બની જાય છે. હું ઈચ્છું છું કે આપણે બંને મળીને આનો કોઈ ઉકેલ શોધીએ.” યાદ રાખો, લડાઈ લોકો સાથે નહીં, પરિસ્થિતિ સાથે છે. ‘આપણે વિરુદ્ધ સમસ્યા’ની લડાઈ સંબંધો પર લખાયેલા જાણીતા પુસ્તક ‘ધ સેવન પ્રિન્સિપલ્સ ફોર મેકિંગ મેરેજ વર્ક’માં મનોવૈજ્ઞાનિક જૉન ગોટમૅન લખે છે કે, સફળ દંપતી સમસ્યાઓને “તું વિરુદ્ધ હું” તરીકે નહીં, પરંતુ “આપણે વિરુદ્ધ સમસ્યા” તરીકે જુએ છે. આ વિચાર અહીં પણ મદદરૂપ થઈ શકે છે. પરસ્પર સમજણથી માર્ગ નીકળશે ઘણીવાર આવી પરિસ્થિતિઓમાં સમસ્યા લોકો કરતાં વધુ ન કહેવાયેલી અપેક્ષાઓની હોય છે. જ્યારે અપેક્ષાઓ સ્પષ્ટ થઈ જાય છે, ત્યારે તણાવ પણ ઓછો થવા લાગે છે. પતિ-પત્ની મળીને કેટલીક બાબતો પર અગાઉથી સંમતિ બનાવી શકે છે- યાદ રાખો, સીમાઓ નક્કી કરવી એટલે અંતર ઊભું કરવું નહીં. જ્યારે પરિવારમાં અપેક્ષાઓ સ્પષ્ટ હોય અને જવાબદારીઓ વહેંચાયેલી હોય, ત્યારે સંબંધોમાં સહજતા જળવાઈ રહે છે અને મનમાં ફરિયાદો પણ ઓછી એકઠી થાય છે. પતિની ભૂમિકા સૌથી મહત્વપૂર્ણ આવી પરિસ્થિતિઓમાં એટલું જ મહત્વનું હોય છે કે વાત કોણ કહી રહ્યું છે, જેટલું કે શું કહેવામાં આવી રહ્યું છે. ઘણીવાર માતા-પિતા પોતાના દીકરાની વાતને વધુ સહજતાથી સ્વીકારે છે, તેથી આ વાતચીત પતિ દ્વારા થાય તે વધુ સારું રહેશે. તેઓ કહી શકે છે- “મમ્મી-પપ્પા, તમે આવો ત્યારે અમને હંમેશાં ખુશી થાય છે. બસ, જો તમે પહેલાંથી જણાવી દો, તો અમે અમારા કામ અને સમયને વધુ સારી રીતે મેનેજ કરી શકીશું.” ધ્યાન આપો, અહીં કોઈની ભૂલ કાઢવામાં આવી રહી નથી. વાત માત્ર એટલી છે કે આત્મીયતા જળવાઈ રહે અને સૌની દિનચર્યાનું પણ સન્માન થાય. જો પતિ છતાં પણ કંઈ ન કહે તો? વાતચીત પછી પણ જો કોઈ ફેરફાર ન દેખાય, તો ફરી એકવાર શાંતિથી તમારી વાત રજૂ કરો. ધ્યાન રાખો, તમે તેમને કોઈ એક સંબંધ પસંદ કરવા માટે કહી રહ્યાં નથી. તમે માત્ર એટલું ઇચ્છો છો કે તમારા ઘર સાથે જોડાયેલા નિર્ણયોમાં તમારા અભિપ્રાય અને સુવિધાને પણ મહત્વ મળે. ઘણી વાર તકલીફ સમસ્યાથી નહીં, પરંતુ પોતાની વાત અનસુની રહી જવાથી થાય છે. તેથી પોતાની અસુવિધાને દબાવવાને બદલે તેના વિશે ખૂલીને વાત કરવી જરૂરી છે. અંતિમ વાત ઘણી વાર પરિવારોમાં ટકરાવ ખરાબ ઇરાદાથી નહીં, પરંતુ અલગ-અલગ અપેક્ષાઓને કારણે ઊભો થાય છે. આવી સ્થિતિમાં પ્રશ્ન એ નથી કે કોણ સાચું છે અને કોણ ખોટું. પ્રશ્ન એ છે કે શું બધા લોકો એકબીજાની જરૂરિયાતોને સમજવા અને તેમને સ્થાન આપવા માટે તૈયાર છે. સંબંધો ત્યાં જ સૌથી સહજ રહે છે, જ્યાં આત્મીયતા અને સન્માન બંને સાથે જળવાઈ રહે.