સવાલ- મારી ઉંમર 30 વર્ષ છે. મને એવું લાગે છે કે જીવનમાં દરેક વ્યક્તિ મને સહજ રીતે લઈ લે છે. બાળપણથી જ મને આવું લાગતું રહ્યું છે. માતા-પિતાએ હંમેશાં મારી મોટી બહેનને વધુ મહત્વ આપ્યું, કારણ કે તે દેખાવમાં મારા કરતાં વધુ સુંદર હતી. શાળામાં શિક્ષકો પણ તેને જ વધુ પ્રેમ કરતા હતા. બધા સંબંધીઓ પણ તેની જ પ્રશંસા કરતા હતા. દરેક વ્યક્તિ મને અવગણતી હતી. હવે હું મોટી થઈ ગઈ છું, પરંતુ આ સ્થિતિ હજુ પણ બદલાઈ નથી. હવે સંબંધમાં મારો પાર્ટનર પણ મને સહજ રીતે લઈ લે છે. હું તેને ખૂબ મહત્વ આપું છું, તેની કાળજી રાખું છું અને તેના માટે બધું જ કરું છું, પરંતુ બદલામાં મને એટલું મહત્વ મળતું નથી. શું આખી જિંદગી મારા બાળપણની વાર્તા જ દોહરાતી રહેશે? હું આ માન્યતાને કેવી રીતે બદલી શકું? નિષ્ણાત– ડૉ. દ્રોણ શર્મા, કન્સલ્ટન્ટ સાઇકિયાટ્રિસ્ટ, આયર્લેન્ડ, યુકે. યુકે, આઇરિશ અને જિબ્રાલ્ટર મેડિકલ કાઉન્સિલના સભ્ય. સવાલ પૂછવા બદલ આભાર. સૌથી પહેલાં એ સમજવું જરૂરી છે કે બાળપણમાં આપણને જેવું મહત્વ મળે છે, તેની અસર આગળના સંબંધો પર પણ પડે છે. જો બાળપણમાં સતત અન્ય લોકો સાથે તુલના કરવામાં આવી હોય અને ઓછું મહત્વ મળ્યું હોય, તો ઘણી વાર મોટા થયા પછી પણ આપણે પોતાને એ જ નજરે જોઈએ છીએ. આથી ધીમે-ધીમે પોતાના વિશે એક ધારણા બની જાય છે કે- “હું અન્ય લોકો કરતાં ઓછો મહત્વપૂર્ણ છું.” મોટા થયા પછી જ્યારે સંબંધમાં સામેની વ્યક્તિ આપણને જેટલું ધ્યાન જોઈએ છે એટલું આપતી નથી, ત્યારે આપણે માત્ર એ ઘટનાને જ નથી જોતા. આપણે તેને પોતાની જૂની ધારણા સાથે જોડી દઈએ છીએ. અહીંથી એક એવું પેટર્ન બને છે, જેમાં વ્યક્તિ અન્ય લોકોને ખુશ રાખવા માટે જરૂર કરતાં વધારે પ્રયાસ કરવા લાગે છે. પોતાની જરૂરિયાતોને પાછળ ધકેલી દે છે. તેની પાછળ એવી આશા હોય છે કે બદલામાં તેને પ્રેમ અને મહત્વ મળશે. પરંતુ જ્યારે એવું થતું નથી, ત્યારે બાળપણની એ જ લાગણી ફરી મજબૂત બની જાય છે. જોકે, તેનો અર્થ એ નથી કે આગળનું આખું જીવન પણ આ જ પેટર્ન પર ચાલશે. ટેકન ફૉર ગ્રાન્ટેડ થવાના સંભવિત પેટર્નને સમજો- શું દર વખતે ભૂલ તમારી વિચારસરણીની જ હોય છે? ના, અહીં થોડું થોભીને પરિસ્થિતિને બંને તરફથી જોવી જરૂરી છે. શક્ય છે કે બાળપણના અનુભવોને કારણે તમે બીજાના વર્તનને ઝડપથી પોતાની કિંમત સાથે જોડી દેતા હો. પરંતુ બીજી તરફ એ પણ શક્ય છે કે તમારો પાર્ટનર ખરેખર તમારી લાગણીઓ અને જરૂરિયાતોને પૂરતું મહત્વ ન આપી રહ્યો હોય. તેથી પોતાને બદલવાનો અર્થ એ નથી કે દરેક પરિસ્થિતિમાં પોતાની જ ભૂલ માની લો. જો સામેની વ્યક્તિ- તો તેના વર્તનને પણ ગંભીરતાથી જોવું જરૂરી છે. શું તમે બીજાઓની સ્વીકૃતિ પર નિર્ભર છો? હવે અહીં હું તમને એક સ્વ-મૂલ્યાંકન પરીક્ષણ આપી રહ્યો છું. છેલ્લાં બે અઠવાડિયાંને ધ્યાનમાં રાખીને નીચેના ગ્રાફિક્સમાં આપેલા સવાલોના જવાબ આપો. દરેક સવાલને 0થી 3 ગુણ આપો. જેમ કે, જો તમારો જવાબ ‘બિલકુલ નહીં’ હોય તો 0 ગુણ આપો અને જો તમારો જવાબ ‘હા’ હોય તો 3 ગુણ આપો. આનાથી જાણવા મળશે કે તમે બીજાઓની સ્વીકૃતિ પર નિર્ભર છો કે નહીં. આ કોઈ નિદાન નથી. તેનો હેતુ માત્ર એ સમજવાનો છે કે શું તમારા પોતાના મત પર બીજાઓની પ્રતિક્રિયાની અસર વધારે થઈ રહી છે. સ્વ-સહાયનાં સાધનો અપનાવ્યા બાદ તમારે ફરીથી આ સ્વ-મૂલ્યાંકન પરીક્ષણ કરવું પડશે. આનાથી તમે તમારી પ્રગતિ નોંધવામાં સમર્થ થશો. આ નેરેટિવને કેવી રીતે બદલો? સેલ્ફ એસેસમેન્ટ પછી હવે સૌથી જરૂરી પ્રશ્ન એ છે કે આ નેરેટિવને કેવી રીતે બદલવો. જીવનને વધુ સારું કેવી રીતે બનાવવું. આ માટે મનોવિજ્ઞાનમાં ઉપયોગમાં લેવાતી કેટલીક CBT એટલે કે કૉગ્નિટિવ બિહેવિયરલ થેરપી મદદરૂપ થઈ શકે છે. તેનો હેતુ પોતાની વિચારસરણી, લાગણીઓ અને વાસ્તવિક સ્થિતિ વચ્ચેનો તફાવત સમજવાનું શીખવાનો છે. અહીં તમને ચાર અઠવાડિયાની એક સરળ કસરત આપી રહ્યા છીએ. તેને સતત કરતા રહો અને દર અઠવાડિયે તમારા અનુભવની નોંધ કરો. પહેલું અઠવાડિયું: જૂની પેટર્નને ઓળખો ઘણી વાર આપણને ફક્ત એટલું જ ખબર હોય છે કે સામેની વ્યક્તિના વર્તનથી આપણને ખરાબ લાગ્યું. પરંતુ જો તમે એ સમજવા માંગતા હો કે તે ઘટનાએ તમને આટલી અસર શા માટે કરી, તો ઘટના અને ત્યારબાદ મનમાં આવેલા વિચારોને અલગ-અલગ રીતે જોવું જરૂરી છે. ઉદાહરણ: તમે પાર્ટનરના કોઈ જરૂરી કામમાં તેની મદદ કરી અને તેણે તેના માટે ‘થેન્ક યુ’ ન કહ્યું. ઘટના આટલી જ છે. પરંતુ તમારા મનમાં તરત જ વિચાર આવ્યો કે, “હું તેના માટે મહત્વપૂર્ણ નથી.” પરંતુ શક્ય છે કે સામેની વ્યક્તિ તે સમયે વ્યસ્ત હોય અથવા તેણે આ વાત પર ધ્યાન જ ન આપ્યું હોય. પરંતુ જો આવું વર્તન સતત પુનરાવર્તિત થઈ રહ્યું હોય, તો તેને અવગણશો નહીં. અહીંથી અભ્યાસ શરૂ થાય છે. જ્યારે પણ આવી કોઈ વાત તમને ખૂબ પરેશાન કરે, ત્યારે તમારી જાતને કેટલાક પ્રશ્નો પૂછો- આ રીતે ધીમે-ધીમે તમે ભાવના અને તથ્ય વચ્ચેનો તફાવત સમજવાનું શીખશો. બીજું અઠવાડિયું: તમારા સારા ગુણો જુઓ આપણે ઘણીવાર પોતાની સારી બાબતોને ત્યારે જ સ્વીકારીએ છીએ, જ્યારે કોઈ બીજું તેની પ્રશંસા કરે. આ વિચારસરણી બદલવી જરૂરી છે. તેના માટે દરરોજ રાત્રે તમારા દિવસની એવી એક વાત લખો, જેમાં તમને તમારો કોઈ સારો ગુણ દેખાયો હોય. તેમાં તમારા માટે કરેલું કોઈ નાનું કામ પણ સામેલ કરી શકો છો, જેમ કે- દરરોજ રાત્રે સૂતા પહેલાં પોતાની જાતને આ પ્રશ્નો પૂછો- આનાથી ધીમે-ધીમે તમારું ધ્યાન એ વાત પરથી હટી જશે કે “બીજાઓ મારા વિશે શું વિચારે છે?” અને એ તરફ જશે કે “હું મારા વિશે શું જોઈ શકું છું?” ત્રીજું અઠવાડિયું: તમારા નિર્ણયોમાં વિશ્વાસ રાખો જો તમને કોઈ કામ કર્યા પછી તરત જ એ જાણવાની જરૂરિયાત અનુભવાય કે સામેની વ્યક્તિને તમારું કામ ગમ્યું કે નહીં, તો આ આદતને ધીમે-ધીમે ઓછી કરવાનો પ્રયાસ કરો. આ માટે- ચોથું અઠવાડિયું: તમારી જરૂરિયાતોને સમજો કોઈ સંબંધમાં પોતાની જરૂરિયાત જણાવવી સ્વાર્થી હોવું નથી. જો તમને સતત એવું લાગે છે કે સંબંધમાં માત્ર તમે જ પહેલ કરી રહ્યાં છો, તો આ વાત મનમાં દબાવી રાખવાને બદલે શાંતિથી સામે મૂકવી જરૂરી છે. તમે પાર્ટનરને કહી શકો છો- “હું ઘણીવાર તારા માટે વસ્તુઓનું આયોજન કરું છું અને તારી કાળજી રાખું છું. જ્યારે હંમેશાં મારી તરફથી જ પહેલ થાય છે, ત્યારે મને ઉપેક્ષિત લાગણી થાય છે. હું ઈચ્છું છું કે તું પણ સંબંધમાં પહેલ કરે.” અહીં હેતુ સામેની વ્યક્તિને દોષ આપવાનો નથી. પોતાની લાગણી અને જરૂરિયાત સ્પષ્ટપણે જણાવવાની છે. ત્યારબાદ પાર્ટનરના વર્તનને જુઓ- અહીંથી તમને તમારા સંબંધની વાસ્તવિક સ્થિતિ સમજવામાં મદદ મળશે. આ સાથે જ સંબંધમાં સ્વસ્થ સીમાઓ બનાવવા માટે કેટલીક બાબતો ધ્યાનમાં રાખો. વ્યાવસાયિક મદદ ક્યારે જરૂરી? સેલ્ફ હેલ્પ મદદરૂપ અને અસરકારક હોઈ શકે છે, પરંતુ આ પરિસ્થિતિઓમાં સાઇકોલોજિસ્ટની મદદ લેવી વધુ સારું છે- અંતિમ વાત બાળપણમાં વારંવાર સરખામણી થવાથી કોઈ બાળકના મનમાં એવી માન્યતા બની શકે છે કે તે અન્ય લોકો કરતાં ઓછો છે. પરંતુ આ માત્ર એક માન્યતા છે, કોઈ અંતિમ સત્ય નથી. મોટા થયા પછી આપણને એ શીખવાની તક મળે છે કે પોતાની કિંમતને અન્ય લોકોની પ્રતિક્રિયાથી અલગ રીતે કેવી રીતે જોવી. સંબંધમાં પ્રેમ અને સન્માન બંને તરફથી મળવા જોઈએ. તેથી દરેકને ખુશ કરીને તમે મહત્વપૂર્ણ છો તે સાબિત કરવાની જરૂર નથી.