2026ના અર્થશાસ્ત્રના નોબેલ પુરસ્કારની જાહેરાત આજે થશે. સંભવિત દાવેદારોમાં ભારતીય મૂળના અમેરિકન અર્થશાસ્ત્રી રાજ ચેટ્ટીનું નામ પણ ચર્ચામાં છે. હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીના અર્થશાસ્ત્રી રાજ ચેટ્ટીએ સરકારી આંકડાઓની મદદથી એ સમજાવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે કે કોઈ વ્યક્તિને આગળ વધવાની તકો કઈ બાબતો પર આધારિત હોય છે. તેમના કાર્યથી એ સમજવામાં મદદ મળે છે કે કેટલાક શહેરોમાં ગરીબ પરિવારોનાં બાળકોને સારી કમાણી કરવા અને વધુ સારું જીવન મેળવવાની તકો શા માટે વધારે મળે છે, જ્યારે અન્ય સ્થળોએ તેમના માટે આગળ વધવું મુશ્કેલ હોય છે. નોબેલ માટે વધુ 6 અર્થશાસ્ત્રીઓ પણ દાવેદાર રાજ ચેટ્ટી ઉપરાંત કંપનીઓના વિલીનીકરણ, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI), રોજગાર અને અમીર-ગરીબ વચ્ચે વધતા અંતર પર સંશોધન કરનારા અર્થશાસ્ત્રીઓનાં નામ પણ સંભવિત દાવેદારોમાં સામેલ છે. 1. કંપનીઓના વિલીનીકરણથી કિંમતો પર અસર જણાવનારા એરિયલ પેક્સ હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીના અર્થશાસ્ત્રી એરિયલ પેક્સે કંપનીઓ વચ્ચેની સ્પર્ધા અને તેમના એકીકરણથી બજાર પર પડતી અસર અંગે સંશોધન કર્યું છે. તેમણે સ્ટીવન બેરી અને જેમ્સ લેવિનસોન સાથે મળીને 1995માં અમેરિકન કાર બજાર પર એક મહત્વપૂર્ણ સંશોધનપત્ર લખ્યો હતો. તેમના સંશોધનથી એ જાણવામાં મદદ મળે છે કે બે કંપનીઓના એકીકરણથી વસ્તુઓના ભાવ વધી શકે છે કે નહીં. આનાથી સરકારને એ નક્કી કરવામાં પણ મદદ મળે છે કે કોઈ કંપનીના વિલીનીકરણથી ગ્રાહકોને નુકસાન થઈ શકે છે કે નહીં. 2. AIથી અર્થવ્યવસ્થાને સમજતા સુસાન એથી સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટીનાં પ્રોફેસર સુસાન એથીએ અર્થશાસ્ત્રમાં AI અને મશીન લર્નિંગના ઉપયોગ પર કામ કર્યું છે. આ તકનીકોની મદદથી મોટા પ્રમાણમાં આંકડાઓનું વિશ્લેષણ કરી શકાય છે. તેમના સંશોધનથી એ જાણવામાં મદદ મળે છે કે કોઈ યોજનાથી લોકોને ખરેખર ફાયદો થયો કે નહીં. ઉદાહરણ તરીકે, નોકરીની તાલીમ આપવાથી લોકોની આવક વધી કે નહીં અને કયા લોકોને તેનો સૌથી વધુ ફાયદો થયો. 2007માં એથીને જ્હોન બેટ્સ ક્લાર્ક મેડલ મળ્યો હતો. આ મેડલ 40 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના અર્થશાસ્ત્રીઓને તેમના મહત્વપૂર્ણ કાર્ય માટે આપવામાં આવે છે. આ પુરસ્કાર મેળવનાર તેઓ પ્રથમ મહિલા હતાં. 3. કર અને સરકારી દેવાની લોકોની બચત પર અસર સમજાવનાર રૉબર્ટ બેરો હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીના અર્થશાસ્ત્રી રોબર્ટ બેરોએ આ અંગે સંશોધન કર્યું છે કે ભવિષ્યમાં કર વધવાની આશંકા લોકોના ખર્ચ અને બચતને કેવી રીતે બદલી શકે છે. માની લો કે સરકાર લોન લઈને લોકોનો કર ઘટાડે છે. આવી સ્થિતિમાં કેટલાક લોકો વધારાના પૈસા ખર્ચવાને બદલે બચાવી શકે છે, કારણ કે તેમને લાગે છે કે સરકાર ભવિષ્યમાં લોન ચૂકવવા માટે કર વધારી શકે છે. આ વિચારને ‘રિકાર્ડિયન સમતુલ્યતા’ કહેવામાં આવે છે. જોકે, આ મુદ્દે અર્થશાસ્ત્રીઓ વચ્ચે લાંબા સમયથી ચર્ચા થતી રહી છે. 4. અમીર-ગરીબ વચ્ચે વધતા અંતર પર સંશોધન કરનારા થોમસ પિકેટી અને ઇમેન્યુઅલ સાએઝ પેરિસ સ્કૂલ ઑફ ઇકોનોમિક્સના થોમસ પિકેટી અને યુનિવર્સિટી ઑફ કેલિફોર્નિયા, બર્કલેના ઇમેન્યુઅલ સેઝે સમાજની કુલ આવક અને સંપત્તિનો કેટલો હિસ્સો અમીર લોકો પાસે જાય છે તે અંગે સંશોધન કર્યું છે. તેમના કાર્યથી એ સમજવામાં મદદ મળે છે કે અમીર અને ગરીબ વચ્ચેનું આર્થિક અંતર કેવી રીતે વધે છે અને સમય જતાં આવકનું વિતરણ કેવી રીતે બદલાય છે. તેમના સંશોધને સમગ્ર વિશ્વમાં આર્થિક અસમાનતા અંગેની ચર્ચાને વેગ આપ્યો છે. 5. ટેકનોલોજી અને વિદેશી વેપારની નોકરીઓ પર અસર વિશે જણાવનાર ડેવિડ ઑટોર મેસેચ્યુસેટ્સ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ટેકનોલોજી (MIT)ના અર્થશાસ્ત્રી ડેવિડ ઑટોરે કમ્પ્યુટર, નવી ટેકનોલોજી અને અન્ય દેશો સાથે વધતા વેપારની નોકરીઓ પર થતી અસર અંગે સંશોધન કર્યું છે. તેમણે ચીન સાથે વધતા વેપારનો પણ અભ્યાસ કર્યો છે. તેમના સંશોધનથી એ સમજવામાં મદદ મળે છે કે સસ્તી વિદેશી વસ્તુઓના આગમનથી કેટલાક ઉદ્યોગો અને તેમાં કામ કરતા લોકો પર કેવી અસર પડી શકે છે. તેમનું કાર્ય આજે AI અને ઑટોમેશનને કારણે નોકરીઓમાં થતા ફેરફારોને સમજવામાં પણ ઉપયોગી છે. 6. બાળકોના સ્વાસ્થ્યની ભવિષ્ય પર અસર જણાવનાર જેનેટ કરી યેલ યુનિવર્સિટીની અર્થશાસ્ત્રી જેનેટ કરીયે બાળકોના સ્વાસ્થ્ય અને તેમની આર્થિક સ્થિતિ વચ્ચેના સંબંધો પર સંશોધન કર્યું છે. તેમણે એ સમજવાનો પ્રયાસ કર્યો કે બાળપણમાં ગરીબી, પ્રદૂષણ અને ખરાબ સ્વાસ્થ્યની અસર મોટા થયા પછી પણ કેવી રીતે જળવાઈ રહે છે. તેમના સંશોધનથી જાણવા મળે છે કે બાળપણમાં ખરાબ વાતાવરણની અસર આગળ જતાં વ્યક્તિના સ્વાસ્થ્ય અને આવક પર પડી શકે છે. તેમના કાર્યથી એ સમજવામાં મદદ મળે છે કે બાળકોને સારી સ્વાસ્થ્ય સુવિધાઓ અને સારું વાતાવરણ આપવું શા માટે જરૂરી છે. અર્થશાસ્ત્રનું નોબેલ અન્ય પુરસ્કારોથી અલગ છે અર્થશાસ્ત્રનો નોબેલ પુરસ્કાર અલ્ફ્રેડ નોબેલની મૂળ વસિયતમાં સામેલ નહોતો. સ્વીડનની કેન્દ્રીય બેંકે 1968માં તેની શરૂઆત કરી હતી. તેનું સત્તાવાર નામ ‘અલ્ફ્રેડ નોબેલની સ્મૃતિમાં આર્થિક વિજ્ઞાનમાં સ્વેરિગ્સ રિક્સબેંક પુરસ્કાર’ છે. આ પુરસ્કાર એવા સંશોધનને સન્માનિત કરે છે, જેણે અર્થવ્યવસ્થાને સમજવા અથવા તેનાથી સંબંધિત નિર્ણયો લેવાની રીતોમાં મહત્વપૂર્ણ યોગદાન આપ્યું હોય. વિજેતાની પસંદગી કરતી વખતે એ પણ જોવામાં આવે છે કે કોઈ સંશોધનની લાંબા ગાળે કેટલી અસર થઈ છે.