સવાલ- મારી ઉંમર 55 વર્ષ છે અને મારી 28 વર્ષની એક દીકરી છે. ગયા વર્ષે અમે ખૂબ ધામધૂમથી તેના લગ્ન કર્યા હતા. પરંતુ લગ્નના એક વર્ષ બાદ જ માર્ગ અકસ્માતમાં તેના પતિનું મૃત્યુ થયું. ત્યારથી તે અમારી સાથે જ રહે છે. આ ઘટનાને 8 મહિના થઈ ગયા છે. કરવાચોથ આવવાની છે. હું દર વર્ષે આ વ્રત રાખું છું. મારા પતિ પણ આ દિવસે મારા માટે કંઈક ખાસ કરે છે. પરંતુ આ વખતે તહેવારના વિચારથી જ મન ભારે થઈ જાય છે. દીકરીના દુઃખની સામે હું મારી ખુશી કેવી રીતે મનાવું? શું મારી ખુશી તેને તેના દુઃખની યાદ અપાવશે? હું એવું શું કરું કે તેનું પહાડ જેવું દુઃખ થોડું ઓછું થઈ શકે? નિષ્ણાત– ડૉ. દ્રોણ શર્મા, કન્સલ્ટન્ટ સાઇકિયાટ્રિસ્ટ, આયર્લેન્ડ, યુકે. યુકે, આઇરિશ અને જિબ્રાલ્ટર મેડિકલ કાઉન્સિલના સભ્ય. સવાલ પૂછવા બદલ આભાર. હું તમારી પીડા સમજી શકું છું. દીકરીના પતિનું અચાનક અવસાન સમગ્ર પરિવારને ઊંડા દુઃખમાં મૂકી દે છે. આ એક ખૂબ મોટો માનસિક આઘાત છે. એક માતા તરીકે તમારું મન તમારી દીકરીના દુઃખ સાથે જોડાયેલું છે. આવી સ્થિતિમાં પોતાની ખુશી ઉજવવા વિશે વિચારતાં પણ મનમાં અપરાધભાવ થવો સ્વાભાવિક છે. તમે ઇચ્છો છો કે દીકરીને એવી કોઈ વાત ન ચુભે, જેનાથી તેનું દુઃખ વધુ વધી જાય. પરંતુ અહીં એક વાત સમજવી જરૂરી છે. દીકરીના દુઃખમાં તેની સાથે ઊભા રહેવાનો અર્થ એ નથી કે તમે તમારી દરેક ખુશી છોડી દો. તમે તમારી દીકરીને પ્રેમ પણ કરી શકો છો અને તમારા વૈવાહિક સંબંધની ખુશીઓને પણ સાચવી શકો છો. આ મુશ્કેલ સમયમાં સૌથી જરૂરી છે કે દીકરીને એવું અનુભવાય કે પરિવાર તેના દુઃખને સમજે છે અને તેને આ દુઃખમાંથી બહાર આવવાની કોઈ ઉતાવળ નથી. દુઃખમાંથી બહાર આવવું સીધી રેખામાં થતું નથી હીલિંગનો કોઈ એક સીધો રસ્તો નથી હોતો. શોકનો પણ કોઈ એક રંગ નથી હોતો. ક્યારેક ઉદાસી હશે તો ક્યારેક હાસ્ય પણ આવશે. ક્યારેક જીવવાની ઇચ્છા થશે તો ક્યારેક મરી જવાનું મન થશે. ક્યારેક આશા જાગશે તો ક્યારેક લાગશે કે હવે બધું જ સમાપ્ત થઈ ગયું છે. કોઈ દિવસે થોડું સારું અનુભવવાનો અર્થ એ નથી કે વ્યક્તિ પોતાના પ્રિયજનને ભૂલી રહી છે. એ જ રીતે, કોઈ દિવસે ફરીથી ખૂબ જ દુઃખી થઈ જવાનો અર્થ એ પણ નથી કે તે હજી સુધી સંભળી શક્યો નથી. કેરગિવર્સ માટે સૌથી વધુ જરૂરી છે કે તેઓ આ બધી લાગણીઓને સહજ રીતે સ્વીકારે. દુઃખ અને જીવન વચ્ચે સંતુલન જરૂરી શોક અથવા દુઃખનો અર્થ સતત દુઃખી રહેવું નથી. આધુનિક શોક સંબંધી સંશોધનમાં એક કૉન્સેપ્ટ છે– ડ્યુઅલ પ્રોસેસ મોડેલ. તે જણાવે છે કે કોઈ પોતાના વ્યક્તિને ગુમાવ્યા પછી માણસ બે પ્રકારની પરિસ્થિતિઓ વચ્ચે આવતો-જતો રહે છે. 1. લોસ ઓરિએન્ટેડ: આ પરિસ્થિતિમાં તેનું ધ્યાન તે વ્યક્તિની યાદો, તેની ખોટ અને તેની સાથે જોડાયેલી લાગણીઓ પર રહે છે, જેમ કે– 2. રીસ્ટોરેશન ઓરિએન્ટેડ: બીજી સ્થિતિમાં તે ધીમે-ધીમે રોજિંદા જીવન તરફ પાછો ફરે છે, જેમ કે– આ બંને સ્થિતિઓનું પોતાનું મહત્વ છે. દુઃખ અનુભવવું પણ જરૂરી છે અને ધીમે-ધીમે જીવન તરફ પાછા ફરવું પણ. શું આ વખતે માતાએ કરવા ચોથ ન મનાવવી જોઈએ? મારા વિચારો મુજબ તમે કરવા ચોથ મનાવી શકો છો, પરંતુ આ વખતે પહેલાં કરતાં વધુ સંવેદનશીલતા સાથે. કરવા ચોથ માત્ર એક તહેવાર નથી. આ તમારા અને તમારા પતિના સંબંધની એક પરંપરા પણ છે. દીકરીના જીવનમાં બનેલી દુઃખદ ઘટનાને કારણે જો તમે તમારી દરેક ખુશીથી અંતર બનાવી લેશો, તો જરૂરી નથી કે તેનાથી તેનું દુઃખ ઓછું થઈ જાય. શક્ય છે કે તમારી સાથે અને તમારા સામાન્ય જીવન વચ્ચે રહીને જ દીકરીને ધીમે-ધીમે સંભાળવામાં મદદ મળે. જોકે, તહેવાર કેવી રીતે મનાવવો તે નક્કી કરતી વખતે તેની લાગણીઓને ધ્યાનમાં રાખવી પણ જરૂરી છે. દીકરી સાથે પહેલાં વાત કરો દીકરીના મનમાં શું ચાલી રહ્યું છે, તેનો અંદાજ લગાવવાને બદલે તેની સાથે સીધી, પરંતુ પ્રેમથી વાત કરવી વધુ સારું રહેશે. શક્ય છે કે તે તમને વ્રત કરતા જોઈને દુઃખી થાય, પરંતુ એ પણ શક્ય છે કે તમે તમારા સામાન્ય જીવનમાં પાછા ફરશો તો તેને સાંત્વના મળે. તમે તેની સાથે કંઈક આ રીતે વાત કરી શકો છો: “બેટા, કરવા ચોથ આવવાની છે. પપ્પા અને હું દર વર્ષે આ તહેવાર ઉજવતા આવ્યા છીએ. આ વખતે તારા દુઃખને કારણે મારું મન પણ ખૂબ ભારેલું છે. મારી કોઈ વાતથી તને તકલીફ થાય એવું હું ઇચ્છતી નથી. હું વિચારી રહી છું કે આ વખતે પૂજા સાદગીથી કરી લઈએ. તને અમારી સાથે બેસવું હોય તો બેસજે, મન ન થાય તો કોઈ વાંધો નથી. તને કોઈ પણ બાબત માટે મજબૂર કરવામાં નહીં આવે. જો આ દિવસે તારું મન ખૂબ ઉદાસ હોય, તો અમે તારી સાથે રહીશું.” આ વાતચીતમાં સૌથી મહત્વનું વાક્ય છે: “તારે કેવું અનુભવવું જોઈએ, તેનો નિર્ણય અમે નહીં કરીએ.” આ વાતચીતનો હેતુ દીકરી પાસેથી પરવાનગી લેવાનો કે તેના પર કોઈ નિર્ણય થોપવાનો નથી. હેતુ એ છે કે તેને વિશ્વાસ અપાવવો કે પરિવાર તેની લાગણીઓનું સન્માન કરે છે. શું દુઃખ ધીમે-ધીમે ઓછું થઈ રહ્યું છે? એક જરૂરી સ્વ-મૂલ્યાંકન પરીક્ષણ કોઈ પોતાના વ્યક્તિના અચાનક મૃત્યુ પછી ઘણા મહિનાઓ સુધી દુઃખી રહેવું એ પોતાના આપમાં કોઈ માનસિક સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાનું સંકેત નથી. ખાસ કરીને ત્યારે, જ્યારે મૃત્યુ અણધાર્યું હોય અને તેની સાથે ઘણી અધૂરી આશાઓ જોડાયેલી હોય. તેણે જે ભવિષ્યની કલ્પના કરી હતી, તે અચાનક જ બદલાઈ ગયું. તેથી એવી અપેક્ષા રાખવી યોગ્ય નથી કે તે થોડા જ મહિનામાં સંપૂર્ણપણે સામાન્ય થઈ જશે. જોકે, દુઃખની સાથે-સાથે તે ધીમે ધીમે રોજિંદા જીવનમાં પાછી ફરી રહી છે કે નહીં, તે જોવું પણ જરૂરી છે. આ માટે હું અહીં તમને એક નાનો ગ્રીફ અસેસમેન્ટ ટેસ્ટ આપી રહ્યો છું. દર બે–ત્રણ અઠવાડિયે દીકરી સાથે મળીને આ ટેસ્ટ એક વખત લો અને તમારા સ્કોરને સમજો. ગ્રીફ અસેસમેન્ટ ટેસ્ટનું પરિણામ આ કોઈ ડાયગ્નોસ્ટિક ટેસ્ટ નથી. તેનો કોઈ નિશ્ચિત સ્કોર પણ નથી, જેના આધારે બીમારીનું નિદાન કરી શકાય. દર 2–4 અઠવાડિયે આ પ્રશ્નોના જવાબ આપીને જુઓ કે તમારી સ્થિતિમાં કોઈ ફેરફાર થઈ રહ્યો છે કે નહીં. જો- તો આવી સ્થિતિમાં સાઇકિયાટ્રિસ્ટ અથવા ક્લિનિકલ સાઇકોલોજિસ્ટ પાસે ‘ગ્રીફ એસેસમેન્ટ’ કરાવવું જોઈએ. જો 10મા સવાલનો જવાબ હા હોય, એટલે કે જીવવાની ઇચ્છા સમાપ્ત થઈ ગઈ હોય અથવા પોતાને નુકસાન પહોંચાડવાના વિચારો આવે, તો તરત જ નિષ્ણાતની મદદ લો. ડિપ્રેશનનાં લક્ષણો પર ધ્યાન આપવું પણ જરૂરી શોક અને ડિપ્રેશન એકસરખી સ્થિતિઓ નથી. શોકમાં દુઃખ ઘણીવાર પોતાના પ્રિયજનની યાદ સાથે જોડાયેલું હોય છે. આવી સ્થિતિમાં વ્યક્તિ ક્યારેક હસી પણ શકે છે અથવા થોડા સમય માટે સારું અનુભવી શકે છે. જ્યારે, ડિપ્રેશનમાં ઉદાસીનતા, નિરાશા અને કોઈપણ વસ્તુમાં આનંદ ન મળવાની લાગણી જીવનના લગભગ દરેક ભાગ પર અસર કરી શકે છે. દીકરીની મદદ કરવાની પાંચ રીતો 1. તેની વાત સાંભળો. તે પતિ વિશે વાત કરવા ઇચ્છે તો તેને રોકશો નહીં. તેને એવું લાગવું જોઈએ કે તેની યાદો માટે ઘરમાં જગ્યા છે. 2. તેની નાની-નાની જરૂરિયાતોનું ધ્યાન રાખો. ક્યારેક સાથે બેસીને ચા પીવી, ફરવા જવું અથવા તેની પસંદનું ભોજન બનાવવું પણ સહારો આપી શકે છે. 3. તેને નિર્ણયો લેવા દો. તે તહેવાર ઉજવવા માંગે છે કે નહીં, લોકો સાથે મળવા માંગે છે કે નહીં, આ બાબતોનો નિર્ણય તેના પર જ છોડી દો. 4. તેને માત્ર દુઃખથી ઓળખશો નહીં. તે કોઈની પત્ની હતી, પરંતુ તે તમારી દીકરી પણ છે. તેની પોતાની પસંદ, સપનાઓ, રુચિઓ અને ભવિષ્ય પણ છે. 5. તેને ભવિષ્ય માટે તૈયાર કરવાની ઉતાવળ ન કરો. નવી નોકરી, ફરવા જવું, મિત્રો સાથે મળવું અથવા કોઈ નવી શરૂઆત કરવી– આ બધાં માટે તેને સમય આપો. પ્રોફેશનલ મદદ ક્યારે જરૂરી છે? નીચેના ગ્રાફિકમાં આપેલી પરિસ્થિતિઓ અથવા સંકેતો દેખાય તો પ્રોફેશનલ મદદ લો– સૌથી જરૂરી વાત દીકરીને દુઃખ વ્યક્ત કરવા દો, પરંતુ તેને જીવનથી દૂર ન થવા દો ભારતીય સમાજમાં પતિના મૃત્યુ પછી મહિલાઓ સાથે જોડાયેલી ઘણી માન્યતાઓ આજે પણ અસ્તિત્વમાં છે. ઘણી વખત પરિવાર અજાણતાં જ નક્કી કરવા લાગે છે કે તેમણે કેવી રીતે રહેવું જોઈએ, શું પહેરવું જોઈએ, કયા તહેવારમાં સામેલ થવું જોઈએ અને કેટલા સમય સુધી દુઃખી રહેવું જોઈએ. તમારી દીકરી સાથે આવું ન થવા દો. તેને પોતાના પતિને યાદ કરવાનો સંપૂર્ણ અધિકાર છે. સાથે જ, તેને હસવાનો, સજવા-સંવરવાનો, ફરવાનો, કામ કરવાનો અને ભવિષ્યનાં સપનાં જોવાનો પણ એટલો જ અધિકાર છે. આ કરવા ચોથ પર કદાચ તેના માટે સૌથી જરૂરી સંદેશ આ જ હશે: “અમે તારા પતિ અને તારા દુઃખનું સન્માન કરીએ છીએ. પરંતુ આ ઘરમાં દુઃખની સાથે જીવન પણ ચાલતું રહેશે. જ્યારે તમે તૈયાર થશો, ત્યારે તમને પણ ફરીથી સંપૂર્ણ જીવન જીવવાનો અધિકાર છે.”