દશેરાની સવાર હોય, રસ્તા પર લોકોની ભીડ હોય, ફરસાણની દુકાનોની બહાર લાંબી કતારો હોય અને ગરમાગરમ ફાફડાની સાથે મીઠી જલેબીની સુગંધ હવામાં પ્રસરી રહી હોય, તો સમજવું કે ગુજરાતમાં વિજયાદશરાની ઉજવણીનો માહોલ જામ્યો છે. એક તરફ રાવણ દહન, શસ્ત્રપૂજા અને માતાજીની આરાધના થાય છે, તો બીજી તરફ અનેક ગુજરાતીઓ માટે સવારની શરૂઆત ફાફડા-જલેબીથી થાય છે.

દશેરાના દિવસે જ ફાફડા-જલેબી ખાવાનો ક્રેઝ કેમ છે?

પરંતુ સવાલ એ છે કે દશેરાના દિવસે જ ફાફડા-જલેબી ખાવાનો ક્રેઝ કેમ છે? શું તેની પાછળ કોઈ ધાર્મિક માન્યતા છે? શું નવરાત્રિના નવ દિવસ પછી મનપસંદ નાસ્તો ખાવાની ખુશી છે? કે પછી આ લોકપ્રિયતા પાછળ અમદાવાદની એક જૂની રેસ્ટોરન્ટની માર્કેટિંગની રસપ્રદ કહાની છે? આટલું જ નહીં, ગુજરાતમાં ફાફડા-જલેબીની સાથે દશેરાના વેચાણને લઈને કરોડો રૂપિયાના અંદાજ પણ ચર્ચામાં છે. બીજી તરફ, દેશનાં અલગ-અલગ રાજ્યોમાં દશેરા અને નવરાત્રિની ઉજવણીમાં વિવિધ પરંપરાગત મીઠાઈઓનું વિશેષ સ્થાન છે.

ચાલો, જાણીએ દશેરાની આ સ્વાદિષ્ટ પરંપરા પાછળની કહાની.

દશેરા અને ફાફડા-જલેબી: ધાર્મિક પરંપરા કે લોકપ્રિય ચલણ?

દશેરા એટલે અધર્મ પર ધર્મના વિજયનો પર્વ. હિંદુ માન્યતા પ્રમાણે આ દિવસે ભગવાન શ્રીરામે રાવણનો વધ કરીને સત્ય અને ધર્મનો વિજય સ્થાપિત કર્યો હતો. તેથી વિજયાદશમીને વિજય, શક્તિ અને શુભ શરૂઆતના પ્રતીક તરીકે ઉજવવામાં આવે છે.

ભગવાન શ્રીરામને ‘શશકૌલી’ નામની જલેબી જેવી મીઠાઈ પ્રિય હતી

ફાફડા-જલેબીને આ વિજય સાથે જોડતી એક લોકપ્રચલિત માન્યતા પણ છે. કેટલાક લોકો માને છે કે ભગવાન શ્રીરામને ‘શશકૌલી’ નામની જલેબી જેવી મીઠાઈ પ્રિય હતી અને વિજયની ખુશીમાં જલેબી ખાવાની પરંપરા શરૂ થઈ હતી. જોકે, આ માન્યતાને સમર્થન આપતો સ્પષ્ટ પ્રાચીન ધાર્મિક ગ્રંથનો આધાર ઉપલબ્ધ નથી. તેથી તેને પ્રમાણિત ઐતિહાસિક હકીકતને બદલે લોકમાન્યતા તરીકે જોવી વધુ યોગ્ય છે.દશેરાના દિવસે ફાફડા-જલેબી ખાવાનો કોઈ ફરજિયાત ધાર્મિક નિયમ પણ નથી. આ ચલણ સમય જતાં ગુજરાતની ખાણીપીણીની સંસ્કૃતિ અને તહેવારની ઉજવણી સાથે જોડાતું ગયું છે.

કથાકાર રામેશ્વરદાસ હરિયાણવી શું કહે છે?

દશેરાના દિવસે ફાફડા-જલેબી ખાવાની પરંપરા અંગે પરંપરાઓ વિશે જાણકાર કથાકાર રામેશ્વરદાસ હરિયાણવીએ સંદેશ ડિજિટલ સાથે વાત કરતાં એક અલગ જ દૃષ્ટિકોણ રજૂ કર્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું હતું કે, “આમ તો ફાફડા-જલેબીની કોઈ પરંપરા નથી. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં તેનો ક્રેઝ વધ્યો છે. જેમ ઉત્તરાયણમાં ઊંધિયું-જલેબી ખાવાનો ક્રેઝ છે, તેમ દશેરાએ ફાફડા-જલેબી ખાવાનો ટ્રેન્ડ છે. આમાં કોઈ લોજિક નથી.” રામેશ્વરદાસ હરિયાણવીના જણાવ્યા પ્રમાણે, દશેરાના દિવસે ફાફડા-જલેબી ખાવાનું ચલણ અમદાવાદ, સુરત અને વડોદરા જેવાં શહેરોમાં વધુ જોવા મળે છે, જ્યારે સૌરાષ્ટ્રમાં આ પ્રથા એટલી લોકપ્રિય નથી.

ચંદ્રવિલાસ રેસ્ટોરન્ટની માર્કેટિંગની કહાની: રજાના દિવસે ફાફડા ખાવા ચાલો

દશેરાના દિવસે ફાફડા-જલેબી ખાવાની લોકપ્રિયતા પાછળ અમદાવાદની જૂની ચંદ્રવિલાસ રેસ્ટોરન્ટની એક રસપ્રદ કહાની પણ જોડાયેલી છે. વર્ષ 1900માં શરૂ થયેલી આ રેસ્ટોરન્ટ અમદાવાદની જાણીતી ખાણીપીણીની ઓળખમાં સામેલ છે.

લોકોને ફાફડા ખાવા માટે આમંત્રિત કર્યા

ચંદ્રવિલાસ રેસ્ટોરન્ટના માલવ જોશીએ સંદેશ ડિજિટલને જણાવ્યું હતું કે તેમના પૂર્વજોએ તે સમયે અખબારોમાં જાહેરાતો આપીને લોકોને ફાફડા ખાવા માટે આમંત્રિત કર્યા હતા.

આજે રજાનો દિવસ છે, તો તમે શું કરશો?

માલવ જોશીના જણાવ્યા પ્રમાણે, “અમારા પૂર્વજોએ તે વખતે ન્યૂઝ પેપરમાં માર્કેટિંગ કરેલું કે આજે રજાનો દિવસ છે, તો તમે શું કરશો? ચાલો, ચંદ્રવિલાસના ફાફડા ખાવા જઈએ. પછી આ પ્રથા શરૂ થઈ અને ધીમે ધીમે તેનો વ્યાપ વધી ગયો. તે સમયે નાસ્તામાં બીજું કંઈ ન હતું અને ફાફડા-જલેબી સવારનો નાસ્તો હોય એ રીતે લોકોમાં ચલણ બનવા લાગ્યું.”

માર્કેટિંગની એક રસપ્રદ રીત 

આ વાતમાં માર્કેટિંગની એક રસપ્રદ રીત જોવા મળે છે. રજાના દિવસે લોકોને બહાર નાસ્તો કરવા માટે આકર્ષવા, અખબારો દ્વારા જાહેરાત કરવી અને ફાફડાને સવારના નાસ્તા સાથે જોડવા—આવાં પરિબળોએ તેની લોકપ્રિયતા વધારવામાં ભૂમિકા ભજવી હોઈ શકે છે.

દશેરાએ ફાફડા-જલેબીનું વેચાણ 500 કરોડને પાર? શું છે આંકડાની કહાની?

ગુજરાતમાં દશેરાના દિવસે ફાફડા-જલેબીનો ક્રેઝ એટલો મોટો છે કે દર વર્ષે તેના વેચાણને લઈને ચર્ચા થાય છે. તહેવારના દિવસે ફરસાણની દુકાનોમાં વહેલી સવારથી ભીડ જોવા મળે છે. દુકાનદારો ગ્રાહકોની માંગને પહોંચી વળવા માટે અગાઉથી તૈયારી કરે છે અને ઉત્પાદન વધારે છે. 2026ના દશેરા અંગે રજૂ કરવામાં આવેલા એક અંદાજમાં ગુજરાતમાં એક જ દિવસે ફાફડા-જલેબીનું વેચાણ ₹00 કરોડથી વધુ થવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. બીજી તરફ, 2026ના અહેવાલમાં આશરે 200 કરોડના વેચાણનો અંદાજ પણ દર્શાવવામાં આવ્યો છે.

અમદાવાદમાં જ 200 કરોડનું વેચાણ

2024માં અમદાવાદમાં ફાફડા-જલેબી સહિતના નાસ્તા અને મીઠાઈનું વેચાણ આશરે 200 કરોડ સુધી પહોંચ્યાનો આંકડો પણ અહેવાલોમાં રજૂ થયો હતો. જ્યારે 2022માં ગુજરાત માટે આશરે 150 કરોડના વેચાણનો અંદાજ દર્શાવવામાં આવ્યો હતો આ ચર્ચા દર્શાવે છે કે ગુજરાતમાં દશેરાનો દિવસ ફરસાણના વેપારીઓ માટે કેટલો મહત્ત્વનો છે. ફાફડા-જલેબી માત્ર નાસ્તો નથી, પરંતુ તહેવાર સાથે જોડાયેલું મોટું સ્થાનિક બજાર પણ છે.

ફાફડા સાથે જલેબી જ કેમ? સ્વાદની જોડીનો કમાલ

ફાફડા-જલેબીની લોકપ્રિયતાનું સૌથી સરળ કારણ તેનો સ્વાદ છે. ફાફડાનો ખારો અને કરકરો સ્વાદ જલેબીની મીઠાશ સાથે મળીને એક અનોખો અનુભવ આપે છે. સાથે તળેલાં લીલાં મરચાં અને પપૈયાનો સંભારો હોય તો નાસ્તાની મજા વધી જાય છે. ખારા અને મીઠા સ્વાદનું આ મિશ્રણ અનેક ગુજરાતીઓ માટે દશેરાની સવારની ઓળખ બની ગયું છે. નવરાત્રિના નવ દિવસ દરમિયાન કેટલાક લોકો ઉપવાસ, એકટાણું અથવા ફળાહાર કરે છે. નવ દિવસની ભક્તિ, ગરબા અને ઉજવણી પછી દશેરાના દિવસે મનપસંદ વાનગીઓ ખાવાની ખુશી પણ આ ચલણને લોકપ્રિય બનાવે છે.

ગુજરાતની બહાર દશેરાએ કઈ મીઠાઈઓ ખવાય છે?

ગુજરાતમાં ફાફડા-જલેબી લોકપ્રિય છે, પરંતુ ભારતના બીજા રાજ્યોમાં દશેરા અને નવરાત્રિની ઉજવણીનો સ્વાદ અલગ છે. ક્યાંક નારિયેળ અને ગોળમાંથી મીઠાઈ બને છે, તો ક્યાંક ઘી, ચણાનો લોટ, ચોખા અને દૂધમાંથી તૈયાર થતી વાનગીઓ તહેવારનો ભાગ બને છે.

1. પશ્ચિમ બંગાળ — નારકેલ નારુ

છીણેલા નારિયેળ અને ગોળ અથવા ખાંડમાંથી બનતા નારકેલ નારુ બંગાળી મીઠાઈ પરંપરાનો જાણીતો ભાગ છે. દુર્ગાપૂજા દરમિયાન અને વિજયાદશમીની આસપાસ મીઠાઈ વહેંચવાની પરંપરામાં આવી વાનગીઓનું મહત્ત્વ જોવા મળે છે.

2. મહારાષ્ટ્ર — કડકાણી

કડકાણી લોટ, રવો અને ખાંડ જેવી સામગ્રીમાંથી બનતી કરકરી વાનગી છે. મહારાષ્ટ્રના કેટલાક પરિવારોમાં તેને નવરાત્રિ દરમિયાન દેવીને અર્પણ કરવાની પરંપરા છે. તેની બનાવટ અને આકાર સ્થાનિક રિવાજ પ્રમાણે બદલાઈ શકે છે.

3. કર્ણાટક — મૈસૂર પાક

ઘી, ચણાનો લોટ અને ખાંડમાંથી બનતી મૈસૂર પાક કર્ણાટકની જાણીતી મીઠાઈ છે. તેની સમૃદ્ધ રચના અને સ્વાદ તેને ખાસ બનાવે છે. મૈસૂરના શાહી રસોડા સાથે જોડાયેલી તેની ઉત્પત્તિની કહાની પણ પ્રચલિત છે.

4. તેલંગાણા — માલિદા

ભૂકો કરેલી રોટલી અથવા ઘઉં આધારિત સામગ્રીમાં ગોળ અને ઘી ભેળવીને માલિદા તૈયાર કરવામાં આવે છે. તેને લાડુના આકારમાં પણ બનાવી શકાય છે. તેલંગાણામાં બાથુકમ્મા સહિતના કેટલાક તહેવારોની ઉજવણી સાથે આ વાનગીનું જોડાણ જોવા મળે છે.

5. તમિલનાડુ — સક્કરાઈ પોંગલ

ચોખા, ગોળ, ઘી અને દાળમાંથી બનતી આ મીઠી વાનગીનો મુખ્ય સંબંધ લણણીના પોંગલ તહેવાર સાથે છે. જોકે, કેટલાક પરિવારોમાં નવરાત્રિ અને અન્ય શુભ પ્રસંગોએ પણ તેને પ્રસાદ તરીકે તૈયાર કરવામાં આવે છે.

6. ઉત્તર ભારત — માલપુઆ

ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર અને રાજસ્થાન સહિતના વિસ્તારોમાં માલપુઆ લોકપ્રિય છે. લોટ, દૂધ અને ખાંડ અથવા ગોળમાંથી બનતી આ વાનગીને તળીને ચાસણીમાં પલાળવામાં આવે છે. કેટલીક જગ્યાએ તેને રબડી સાથે પીરસવામાં આવે છે.

7. કર્ણાટક — યેરિયપ્પા

ચોખા, ગોળ અને નારિયેળ જેવી સામગ્રીમાંથી બનતી યેરિયપ્પા તળેલી મીઠી વાનગી છે. કર્ણાટકના કેટલાક પરિવારોમાં તહેવારો અને ધાર્મિક પ્રસંગોએ તેને તૈયાર કરવામાં આવે છે.

8. દક્ષિણ ભારત — પાયસમ

દૂધ, ચોખા, દાળ, ગોળ અથવા ખાંડમાંથી બનતી પાયસમ ધાર્મિક અને ઉત્સવી ભોજનનો મહત્ત્વનો ભાગ છે. પ્રદેશ પ્રમાણે તેની સામગ્રી અને બનાવવાની રીત બદલાય છે. અનેક પરિવારોમાં તેને નૈવેદ્ય તરીકે ધરાવીને પ્રસાદરૂપે વહેંચવામાં આવે છે.

9. ઉત્તર ભારત — દૂધીનો હલવો

છીણેલી દૂધીને દૂધ, ખાંડ અને ઘી સાથે પકવીને હલવો બનાવવામાં આવે છે. તેમાં એલચી અને સૂકા મેવા ઉમેરવામાં આવે છે. નવરાત્રિ અને અન્ય તહેવારો દરમિયાન કેટલાક ઘરોમાં આ વાનગી તૈયાર થાય છે.

10. પશ્ચિમ બંગાળ — રસગુલ્લા અને મિષ્ટી દોઇ

દૂધમાંથી બનતા રસગુલ્લા અને મિષ્ટી દોઇ બંગાળની જાણીતી મીઠાઈઓ છે. દુર્ગાપૂજા અને વિજયાદશમીની ઉજવણી દરમિયાન મીઠાઈ વહેંચવાની પરંપરા સાથે તેમનું સાંસ્કૃતિક જોડાણ જોવા મળે છે.

દરેક રાજ્યની મીઠાઈ પાછળ એક અલગ કહાની

ભારતમાં દશેરાની ઉજવણી દરેક પ્રદેશમાં એકસરખી નથી. પશ્ચિમ બંગાળમાં વિજયાદશમી દુર્ગાપૂજાના સમાપન સાથે જોડાયેલી છે. કર્ણાટકમાં મૈસૂર દશેરા ભવ્ય સાંસ્કૃતિક ઉજવણી અને ઐતિહાસિક પરંપરાઓ માટે જાણીતો છે. અન્ય રાજ્યોમાં પણ દેવીપૂજા, શસ્ત્રપૂજા અને પરિવાર સાથે ભોજન કરવાની અલગ-અલગ રીતો જોવા મળે છે.

તો આખરે ગુજરાતમાં ફાફડા-જલેબીની પરંપરા શરૂ કેવી રીતે થઈ?

ગુજરાતમાં દશેરાના દિવસે ફાફડા-જલેબી ખાવાની લોકપ્રિયતા પાછળ એક જ કારણ જવાબદાર હોવાનું કહી શકાય નહીં. ધાર્મિક લોકમાન્યતાઓ, નવરાત્રિ પછીની ઉજવણી, ખારા-મીઠા સ્વાદની પસંદગી, અમદાવાદની ખાણીપીણીની સંસ્કૃતિ અને ચંદ્રવિલાસ રેસ્ટોરન્ટ સાથે જોડાયેલી માર્કેટિંગની કહાની—આ બધાં પરિબળો આ ચલણને સમજવામાં મદદ કરે છે. કથાકાર રામેશ્વરદાસ હરિયાણવી આને પ્રાચીન ધાર્મિક પરંપરા નહીં, પરંતુ તાજેતરના વર્ષોમાં વધેલો ટ્રેન્ડ માને છે. બીજી તરફ, ચંદ્રવિલાસના માલવ જોશીએ તેમના પૂર્વજોના અખબારી માર્કેટિંગના પ્રયાસોનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. બંને વાતો આ લોકપ્રિયતાના અલગ-અલગ પાસાં રજૂ કરે છે.

પરંપરાગત વાનગીઓ તહેવારને સ્વાદિષ્ટ બનાવે છે

ગુજરાતીઓ માટે દશેરાની સવાર ફાફડા-જલેબીથી શરૂ થતી હોય, તો દેશના બીજા ભાગોમાં અન્ય મીઠાઈઓ તહેવારની ખુશી વધારે છે. રાવણ દહનથી વિજયનો સંદેશ મળે છે, માતાજીની આરાધનાથી ભક્તિનો ભાવ જાગે છે અને પરંપરાગત વાનગીઓ તહેવારને સ્વાદિષ્ટ બનાવે છે.

પેઢીઓથી ચાલતી આવતી પરંપરાઓ

આખરે, દશેરાની મીઠાશ માત્ર થાળીમાં નથી, પરંતુ પરિવાર સાથેની ખુશી, સ્થાનિક સંસ્કૃતિ અને પેઢીઓથી ચાલતી આવતી પરંપરાઓમાં પણ વસેલી છે.  

આ પણ વાંચો  :   Nana Patekar : તનુશ્રી દત્તાના આક્ષેપો વચ્ચે પુત્ર મલ્હારે મૌન તોડ્યું, વિવાદમાં નવો વળાંક