દિલ્હીમાં વધતા પ્રદૂષણને ધ્યાનમાં રાખીને GRAP-1 (ગ્રેડેડ રિસ્પોન્સ એક્શન પ્લાન-1) લાગુ કરવામાં આવ્યો છે. દિલ્હી સરકારના પર્યાવરણ, વન અને વન્યજીવ મંત્રી મંજિન્દર સિંહ સિરસાએ આ અંગે જાહેરાત કરી હતી. GRAP એટલે કે ‘ગ્રેડેડ રિસ્પોન્સ એક્શન પ્લાન’ એક એવી વ્યવસ્થા છે જે દિલ્હી-NCRમાં પ્રદૂષણનું સ્તર વધે ત્યારે સક્રિય કરવામાં આવે છે. તેમાં ચાર તબક્કા છે, જેનું વર્ગીકરણ ‘એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ’ (AQI) ના આધારે કરવામાં આવ્યું છે:

GRAP-1: AQI 201 થી 300 ની વચ્ચે (ખરાબ/Poor)

GRAP-2: AQI 301 થી 400 ની વચ્ચે (ખૂબ ખરાબ/Very Poor)

GRAP-3: AQI 401 થી 500 ની વચ્ચે (ગંભીર/Severe)

GRAP-4: AQI 450 થી ઉપર (અતિ ગંભીર/Severe Plus અથવા Extremely Severe)

GRAP-1 હેઠળ શું ફેરફારો થાય છે?

GRAP-1 લાગુ થવાથી, પ્રદૂષણ ફેલાવતી પ્રવૃત્તિઓ પરના નિયંત્રણો કડક કરવામાં આવશે. ઉદાહરણ તરીકે, હોટલ, રેસ્ટોરન્ટ અને ખુલ્લામાં ચાલતા ખાણીપીણીના સ્થળોએ ‘તંદૂર’ (માટીની ભઠ્ઠીઓ) માં કોલસા અને લાકડાના ઉપયોગ પર પ્રતિબંધ રહેશે; ત્યાં માત્ર ગેસ, વીજળી અથવા સ્વચ્છ બળતણ (clean fuel) પર ચાલતા સાધનોનો જ ઉપયોગ કરી શકાશે. નિયમિત વીજ પુરવઠા માટે ડીઝલ જનરેટરનો ઉપયોગ કરી શકાશે નહીં; તેનો ઉપયોગ માત્ર આવશ્યક અથવા કટોકટીના હેતુઓ માટે જ કરવાની છૂટ રહેશે.

પ્રદૂષણ અંગે દિલ્હી સરકારે શું કહ્યું છે?

પર્યાવરણ મંત્રી સિરસાએ જણાવ્યું હતું કે, “દિલ્હી ઘણા વર્ષોથી ગંભીર વાયુ પ્રદૂષણનો સામનો કરી રહ્યું છે. અગાઉની સરકારે માત્ર બહાના કાઢ્યા હતા, જ્યારે અમે આ સમસ્યા સામે લડવા માટે ટૂંકા ગાળાના અને લાંબા ગાળાના બંને પ્રકારના પગલાં લીધાં છે. અમારા પ્રયાસોમાં જનભાગીદારીએ મહત્વની ભૂમિકા ભજવી છે. અમે 11 મુદ્દાઓનો કાર્યક્રમ (એક્શન પ્લાન) અમલમાં મૂકી રહ્યા છીએ અને પ્રદૂષણને નિયંત્રિત કરવા માટે કેન્દ્ર સરકાર તથા દિલ્હી સરકાર સાથે મળીને કામ કરી રહ્યા છીએ. અમારું મુખ્ય ધ્યાન ધૂળને નિયંત્રિત કરવા, ઇલેક્ટ્રિક વાહનોને પ્રોત્સાહન આપવા, વાહનોમાંથી થતા ઉત્સર્જનને ઘટાડવા અને પ્રદૂષણના સ્થાનિક સ્ત્રોતોને ઓળખવા પર છે.” 

પાર્કિંગ શુલ્કમાં બમણો વધારો થશે

તેમણે જણાવ્યું, આજે અમે ‘ગ્રેડેડ રિસ્પોન્સ એક્શન પ્લાન’ (GRAP) ના પ્રથમ તબક્કાનો અમલ શરૂ કર્યો છે. છેલ્લા બે-ત્રણ વર્ષમાં પ્રથમ વખત, અમે વર્ષના આ તબક્કે GRAP લાગુ કરવામાં સફળ રહ્યા છીએ. 1લી નવેમ્બરથી જે વાહનો પાસે માન્ય ‘પોલ્યુશન અંડર કંટ્રોલ’ (PUC) પ્રમાણપત્ર નહીં હોય, તેમને ઈંધણ આપવામાં આવશે નહીં. દિલ્હીભરમાં પાર્કિંગ શુલ્ક, મેટ્રો પાર્કિંગ સુવિધાઓ સિવાય બમણા કરવામાં આવશે. આ ઉપરાંત વાહનોની અવરજવર ઘટાડવા માટે, અમે MCD અને દિલ્હી સરકારની કચેરીઓના કામકાજના સમયમાં ફેરફાર કરીશું અને ‘વર્ક-ફ્રોમ-હોમ’ (ઘરેથી કામ કરવાની) વ્યવસ્થા લાગુ કરીશું.”

સિરસાએ વધુમાં કહ્યું, “બાંધકામ અને તોડફોડ (demolition) પ્રવૃત્તિઓ પર પ્રતિબંધ રહેશે. ખાસ કરીને, ખુલ્લા વિસ્તારોમાં તોડફોડનું કામ ૩૦ નવેમ્બર સુધી બંધ રાખવામાં આવશે. ખુલ્લામાં કચરો કે અન્ય વસ્તુઓ સળગાવવા પર પણ સખત પ્રતિબંધ છે. ધૂળના પ્રદૂષણને નિયંત્રિત કરવા માટે અમે સમગ્ર દિલ્હીમાં 608 ‘એન્ટી-સ્મોગ ગન’ અને 1150 ‘મિસ્ટ-સ્પ્રે યુનિટ’ તૈનાત કર્યા છે. બાંધકામને લગતા પ્રદૂષણ પર દેખરેખ રાખવા માટે એક ‘ઇન્ટિગ્રેટેડ કમાન્ડ એન્ડ કંટ્રોલ સેન્ટર’ (ICCC) સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું છે. વધુમાં, વાહનોમાંથી થતા ઉત્સર્જનને ઘટાડવામાં મદદ કરવા માટે અમે AI-આધારિત ટ્રાફિક મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છીએ.

ક્લાઉડ સીડિંગ (કૃત્રિમ વરસાદ) પર વિચારણા: દિલ્હી સરકાર

સરકારે જણાવ્યું, “અમે સ્થાનિક પ્રદૂષણના મુખ્ય કેન્દ્રો (hotspots) ને ઓળખવા અને તેના પર ચોક્કસ પગલાં લેવા માટે IIT મદ્રાસ સાથે મળીને કામ કરી રહ્યા છીએ. અમારા ‘વાયુ રક્ષકો’ 250 વોર્ડમાં જમીની સ્તરે કામ કરી રહ્યા છે, જેઓ પ્રદૂષણના સ્ત્રોતોને ઓળખે છે અને નિયમોના ઉલ્લંઘન અંગે સત્તાવાળાઓને જાણ કરે છે જેથી જરૂરી કાર્યવાહી થઈ શકે. અમે વાવેલા વૃક્ષોને ‘જીઓ-ટેગ’ પણ કર્યા છે, જેથી તેમના વિકાસ અને સ્વાસ્થ્ય પર નજર રાખી શકાય. આ ઉપરાંત, સમાજના નબળા વર્ગોને મદદ કરવાના પ્રયાસરૂપે, અમે હીટરનું વિતરણ કર્યું છે અને ‘અટલ કેન્ટીન’ શરૂ કરી છે. અમે IIT કાનપુર સાથે પણ કામ કરી રહ્યા છીએ, અને એવી આશા છે કે કૃત્રિમ વરસાદ દ્વારા દિલ્હીમાં પ્રદૂષણનું સ્તર ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે.”

મંત્રી સિરસાએ દિલ્હીના લોકોને અપીલ કરતા કહ્યું, “હું દિલ્હીના રહેવાસીઓને વિનંતી કરું છું કે તેઓ પ્રદૂષણ સામેની આ લડાઈમાં સક્રિયપણે સહભાગી બને. કૃપા કરીને ખુલ્લામાં કચરો સળગાવવાનું ટાળો, ‘કારપૂલિંગ’ (એક જ વાહનમાં સાથે મુસાફરી કરવી) અપનાવો અને સરકારના પ્રદૂષણ નિયંત્રણના પગલાંઓને સમર્થન આપો. સરકાર એકલા હાથે પ્રદૂષણનો સામનો કરી શકે નહીં; દિલ્હીની હવાને સ્વચ્છ બનાવવા માટે જનભાગીદારી અનિવાર્ય છે.

આ પણ વાંચો: Shiva Sharma Murder: શ્રદ્ધા દુબેના Ex બોયફ્રેન્ડની ધરપકડ, શિવાની મોત દરમિયાન હાજર હતો આમિર