શેર બજારના દિગ્ગજ રોકાણકાર વૉરેન બફેટનો એક પ્રસિદ્ધ નિયમ છે- “પહેલો નિયમ, પૈસા ગુમાવશો નહીં. બીજો નિયમ એ છે કે ‘પહેલો નિયમ’ ભૂલશો નહીં.” રોકાણની દુનિયામાં આ વાત જેટલી સરળ લાગે છે, તેટલી જ મહત્વપૂર્ણ પણ છે. ઘણીવાર લોકો રોકાણ શરૂ કરતી વખતે માત્ર રિટર્ન પર ધ્યાન આપે છે. પરંતુ જો બજાર અપેક્ષા મુજબ ન ચાલે તો શું થશે, તે વિચારતા નથી. અહીંથી જ રિસ્ક મેનેજમેન્ટની જરૂરિયાત શરૂ થાય છે. યોગ્ય સ્ટ્રેટેજી રોકાણને માત્ર વધારે નથી, પરંતુ તેને ‘મોટા આંચકાઓ’થી બચાવવાનું કામ પણ કરે છે. દરેક રોકાણકારની ઉંમર, આવક, જવાબદારીઓ અને ફાઇનાન્શિયલ ગોલ્સ અલગ હોય છે. તેથી સૌ માટે એકસરખી ઇન્વેસ્ટમેન્ટ સ્ટ્રેટેજી કામ કરતી નથી. કોઈ યુવા રોકાણકારની જોખમ લેવાની ક્ષમતા નિવૃત્ત વ્યક્તિ કરતાં અલગ હોઈ શકે છે. આવી સ્થિતિમાં રિસ્ક મેનેજમેન્ટ રોકાણને વ્યક્તિની જરૂરિયાત અને ક્ષમતા અનુસાર ઢાળવામાં મદદ કરે છે. તેથી આજે ‘તમારા પૈસા’ માં રિસ્ક મેનેજમેન્ટ વિશે વાત કરીશું. સાથે જ જાણીશું કે- નિષ્ણાત- કુશાગ્ર મોહન, નાણાકીય નિષ્ણાત, સહ-સ્થાપક, નિક્સેપા કેપિટલ, લખનઉ પ્રશ્ન- જોખમ વ્યવસ્થાપન શું છે અને રોકાણમાં તેની જરૂર શા માટે છે? જવાબ- જોખમ વ્યવસ્થાપનનો અર્થ છે, રોકાણમાં સંભવિત નુકસાનને ઘટાડવા માટે અગાઉથી આયોજન કરવું અને યોગ્ય વ્યૂહરચના અપનાવવી. તેનો ઉદ્દેશ પોતાની ક્ષમતા અને લક્ષ્યો અનુસાર જોખમને નિયંત્રિત કરવાનો છે. રોકાણમાં જોખમ વ્યવસ્થાપન શા માટે જરૂરી છે, તે ગ્રાફિકમાં જુઓ- સવાલ- નવા રોકાણકારો માટે રિસ્ક મેનેજમેન્ટના જરૂરી નિયમો કયા છે? જવાબ- નવા રોકાણકારો માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ નિયમો છે, વૈવિધ્યકરણ, નિયમિત રોકાણ અને શિસ્ત. યોગ્ય રિસ્ક મેનેજમેન્ટ અપનાવવાથી નુકસાનની સંભાવના ઘટે છે અને લાંબા ગાળે વધુ સારા નાણાકીય પરિણામો મળે છે. ગ્રાફિકમાં રિસ્ક મેનેજમેન્ટના 10 નિયમો જુઓ- સવાલ- જોખમ લેવાની ક્ષમતા અને જોખમ સહનશીલતા વચ્ચે શું તફાવત છે? જવાબ- આ બંને વચ્ચેનો તફાવત મુદ્દાઓ દ્વારા સમજો- જોખમ લેવાની ક્ષમતા જોખમ સહનશીલતા સવાલ- રિસ્ક મેનેજમેન્ટ માટે શું કરવું જોઈએ? જવાબ- રિસ્ક મેનેજમેન્ટનો ઉદ્દેશ્ય માત્ર પોતાને નુકસાનથી બચાવવાનો નથી. તેની સાથે રોકાણનું એવું માળખું તૈયાર કરવાનું છે, જે બજારની કોઈપણ પરિસ્થિતિમાં તમારા નાણાકીય લક્ષ્યને પાટા પરથી ઉતરવા ન દે. આ માટે આ કામો કરો- સવાલ- યુવા રોકાણકારો માટે જોખમ લેવાની મહત્તમ મર્યાદા કેટલી હોવી જોઈએ? જવાબ- આ માટે નાણાકીય યોજનામાં કેટલાક લોકપ્રિય નિયમો છે, પરંતુ તમે તમારી જરૂરિયાત મુજબ તેમાં ફેરફાર કરી શકો છો. આ નિયમો જેમના તેમ અનુસરવા જરૂરી નથી. આ નિયમો છે- 1. 100 માઇનસ ઉંમરનો નિયમ ઉદાહરણ: જો તમારી ઉંમર 25 વર્ષ છે, તો 100-25 = 75. એટલે કે તમારા રોકાણનો 75% હિસ્સો ઇક્વિટીમાં અને 25% હિસ્સો ડેટ, FD, PPF અથવા બૉન્ડમાં રાખો. 2. 110 અથવા 120 માઇનસ એજ નિયમ જો તમારી ઉંમર ઓછી છે, રોકાણનો સમયગાળો લાંબો છે અને તમે વધુ જોખમ ઉઠાવી શકો છો, તો 100ની જગ્યાએ 110 અથવા 120માંથી તમારી ઉંમર બાદ કરીને ઇક્વિટીનું પ્રમાણ નક્કી કરી શકો છો. ઉદાહરણ: જો તમારી ઉંમર 25 વર્ષ છે, તો 120-25 = 95. એટલે કે રોકાણનો 95% હિસ્સો ઇક્વિટીમાં અને 5% હિસ્સો ડેટ અથવા અન્ય તુલનાત્મક રીતે સુરક્ષિત રોકાણોમાં રાખી શકાય. 3. કોર-સેટેલાઇટ વ્યૂહરચના ઉદાહરણ: જો તમારી પાસે રોકાણ કરવા માટે ₹10 લાખ હોય, તો ₹8 લાખ ઇન્ડેક્સ અથવા લાર્જ-કેપ ફંડમાં અને ₹2 લાખ મિડ-કેપ, સ્મોલ-કેપ અથવા અન્ય હાઈ-ગ્રોથ રોકાણોમાં રાખી શકો છો. સવાલ- મહિલાઓએ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ રિસ્ક મેનેજમેન્ટમાં કઈ બાબતોનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ? જવાબ- ઇન્વેસ્ટમેન્ટમાં રિસ્ક મેનેજમેન્ટ દરેક વ્યક્તિ માટે જરૂરી છે. પરંતુ મહિલાઓએ કેટલીક ખાસ બાબતોનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ. ગ્રાફિકમાં જુઓ- સવાલ- વરિષ્ઠ નાગરિકો પોતાના પોર્ટફોલિયોમાં જોખમ અને સુરક્ષા વચ્ચે સંતુલન કેવી રીતે જાળવે? જવાબ- નિવૃત્તિ પછી રોકાણનો ઉદ્દેશ્ય માત્ર વધુ વળતર મેળવવાનો નથી, પરંતુ નિયમિત આવક અને મૂડીની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવાનો પણ છે. આ માટે નીચેની બાબતોનું ધ્યાન રાખો- સવાલ- રિટાયરમેન્ટથી 5-10 વર્ષ પહેલાં પોર્ટફોલિયોમાં કયા ફેરફારો કરવા જોઈએ? જવાબ- જો નિવૃત્તિની નજીક હોવ તો રોકાણની વ્યૂહરચના સંતુલિત અને સુરક્ષિત બનાવો. આ દરમિયાન આ ફેરફારો કરી શકાય છે- સવાલ- નાના, મધ્યમ અને મોટા પોર્ટફોલિયો ધરાવતા રોકાણકારોની વ્યૂહરચનામાં શું તફાવત હોવો જોઈએ? જવાબ- પોર્ટફોલિયોનું કદ વધવાની સાથે રોકાણની પ્રાથમિકતાઓ અને જોખમ વ્યવસ્થાપનની વ્યૂહરચના પણ બદલાવી જોઈએ. એક જ વ્યૂહરચના દરેક રોકાણકાર માટે યોગ્ય હોતી નથી. નાનો પોર્ટફોલિયો ધરાવતા રોકાણકારો મધ્યમ પોર્ટફોલિયો ધરાવતા રોકાણકારો મોટું પોર્ટફોલિયો ધરાવતા રોકાણકારો સવાલ- રોકાણકારો જોખમ વ્યવસ્થાપનમાં કઈ ભૂલો કરે છે? જવાબ- રોકાણકારો રિસ્ક મેનેજમેન્ટમાં કેટલીક સામાન્ય ભૂલો કરે છે. ગ્રાફિકમાં જુઓ- સવાલ- બજારમાં રોકાણ કરતા પહેલાં કઈ ચેકલિસ્ટનું પાલન કરવું જોઈએ? જવાબ- આ માટે કેટલીક બાબતોનું ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે. ગ્રાફિકમાં જુઓ- સવાલ- કોઈ પણ પ્રકારનું નુકસાન થાય તો રોકાણકારોએ શું કરવું જોઈએ? જવાબ- આને પોઇન્ટર્સ દ્વારા સમજો- *************** ગ્રાફિક્સ- મહેન્દ્ર વર્મા