આપણા ખોરાક, દિનચર્યા અને પેટ સંબંધિત સમસ્યાઓની અસર ઘણીવાર સ્ટૂલ એટલે કે સ્ટૂલમાં થતા ફેરફારના રૂપમાં જોવા મળે છે. ઘણી વખત લોકો આ ફેરફારોને સામાન્ય સમજીને અવગણી દે છે. જ્યારે તેના કેટલાક સંકેતો શરીરમાં વિકસી રહેલી કોઈ ગંભીર બીમારી તરફ ઈશારો પણ કરી શકે છે. સ્ટૂલમાં લોહી આવવું પણ આવો જ એક સંકેત છે, જેની પાછળ પાઈલ્સ, પાચનતંત્રમાં આંતરિક રક્તસ્રાવ, અલ્સર, આંતરડામાં સોજો અથવા અન્ય ગંભીર બીમારીઓ હોઈ શકે છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં તેનો સંબંધ આંતરડાના કેન્સર સાથે પણ હોઈ શકે છે. ચિંતાની વાત એ છે કે શરૂઆતમાં દેખાતા આ લક્ષણને અવગણવાથી બીમારી ગંભીર સ્વરૂપ ધારણ કરી શકે છે. જ્યારે સમયસર ધ્યાન આપવાથી ભવિષ્યની મોટી મુશ્કેલીથી બચી શકાય છે. આથી આજે ‘ફિઝિકલ હેલ્થ’માં આપણે સ્ટૂલમાં લોહી આવવાની સમસ્યા વિશે વિગતવાર વાત કરીશું. સાથે જ જાણીશું કે- નિષ્ણાત- ડૉ. રામરાજ વી. એન., સર્જિકલ ગેસ્ટ્રોએન્ટેરોલોજિસ્ટ, સ્પર્શ હોસ્પિટલ, બેંગલુરુ સવાલ- સ્ટૂલમાં લોહી આવવાનો શું અર્થ છે? જવાબ- તેનો અર્થ છે કે પાચનતંત્રના કોઈ ભાગમાં રક્તસ્રાવ થઈ રહ્યો છે. તેને આ રીતે સમજો- સવાલ- સ્ટૂલમાં લોહી આવવા પાછળ કયા કારણો હોઈ શકે? જવાબ- તેના અનેક કારણો હોઈ શકે છે. તેમાં હરસથી લઈને આંતરડામાં સોજો અને કેન્સર જેવી ગંભીર બીમારીઓનો સમાવેશ થાય છે. કેટલીક દવાઓના કારણે પણ બ્લીડિંગ થઈ શકે છે. તમામ સંભવિત કારણો ગ્રાફિકમાં જુઓ- સવાલ- શું એવું પણ બની શકે કે લોહી આંખોથી દેખાય નહીં, પરંતુ સ્ટૂલમાં હાજર હોય? જવાબ- હા, એવું બની શકે છે. તેને ‘ઓકલ્ટ બ્લડ’ કહેવામાં આવે છે. તેમાં સ્ટૂલમાં લોહીની માત્રા એટલી ઓછી હોય છે કે તે આંખોથી દેખાતી નથી. તેની ખબર સ્ટૂલ ટેસ્ટથી મેળવી શકાય છે. જોકે, સ્ટૂલમાં ઓકલ્ટ બ્લડ મળવાનો અર્થ કોઈ બીમારીની પુષ્ટિ થવી નથી. તેની પાછળ હરસ, આંતરડામાં સોજો, પોલિપ્સ અથવા પાચનતંત્રમાં બ્લીડિંગ જેવી અનેક કારણો હોઈ શકે છે. સવાલ- તો કેવી રીતે ખબર પડે કે સ્ટૂલમાં લોહી છે? જવાબ- આ માટે ફીકલ ઑકલ્ટ બ્લડ ટેસ્ટ (FOBT) કરવામાં આવે છે. તેમાં સ્ટૂલના સેમ્પલની તપાસ કરીને તેમાં રહેલા બ્લડની જાણ કરવામાં આવે છે, ભલે તે આંખોથી દેખાતું ન હોય. સવાલ- ડૉક્ટર આ ટેસ્ટ ક્યારે કરાવવાની સલાહ આપે છે? જવાબ- ડૉક્ટર આ પરિસ્થિતિઓમાં આ ટેસ્ટ કરાવવાની સલાહ આપી શકે છે- સવાલ- શું દુખાવો ન હોય તો પણ સ્ટૂલમાં બ્લડ આવી શકે છે? જવાબ- હા, દુખાવો ન હોવા છતાં પણ સ્ટૂલમાં લોહી આવી શકે છે. પાઈલ્સ, આંતરડામાં પોલિપ્સ અથવા કોલોરેક્ટલ કેન્સર જેવી સ્થિતિઓમાં દુખાવો વિના બ્લીડિંગ થઈ શકે છે. તેથી દુખાવો ન થતો હોય છતાં સ્ટૂલમાં લોહી દેખાય તો તરત જ ડૉક્ટરની સલાહ લો. સવાલ- સ્ટૂલમાં લોહી દેખાય તો શું કરવું જોઈએ? જવાબ- તેને અવગણશો નહીં. વિલંબ કર્યા વિના ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરો. ડૉક્ટરની સલાહ વિના કોઈ દવા ન લો. લોહીનો રંગ, માત્રા અને સાથે દેખાતા અન્ય લક્ષણો પર ધ્યાન આપો. ડૉક્ટર જરૂરિયાત મુજબ મળની તપાસ, બ્લડ ટેસ્ટ અથવા અન્ય તપાસ કરાવવાની સલાહ આપી શકે છે. સવાલ- સ્ટૂલમાં લોહી આવે ત્યારે ક્યારે તરત ડૉક્ટર પાસે જવું જોઈએ? જવાબ- સ્ટૂલમાં એક ટીપું પણ લોહી દેખાય તો તરત ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જોઈએ. ખાસ કરીને આ સ્થિતિઓમાં તરત તબીબી મદદ લો- પ્રશ્ન- સ્ટૂલમાં લોહી આવવા પર સંભવિત બીમારીની જાણકારી મેળવવા માટે ડૉક્ટર કયા ટેસ્ટ કરે છે? જવાબ- ડૉક્ટર દર્દીની પોટી કરવાની આદતો, અન્ય લક્ષણો અને આરોગ્ય સંબંધિત સ્થિતિઓ વિશે પૂછે છે. ત્યારબાદ જરૂરિયાત મુજબ આ તપાસ કરાવી શકે છે- ડિજિટલ રેક્ટલ એક્ઝામ: એનસ અને રેક્ટમની તપાસ માટે. એનોસ્કોપી/પ્રોક્ટોસ્કોપી: એનસ અને રેક્ટમના નીચલા ભાગની તપાસ માટે. ફ્લેક્સિબલ સિગ્મોઇડોસ્કોપી: મોટા આંતરડાના નીચલા ભાગની અંદરની તપાસ માટે. સ્ટૂલ ટેસ્ટ: સ્ટૂલમાં છુપાયેલા લોહીની તપાસ માટે. કોલોનોસ્કોપી: આખા મોટા આંતરડાની તપાસ માટે. અપર એન્ડોસ્કોપી: પેટ અથવા નાની આંતરડાના શરૂઆતના ભાગમાં રક્તસ્રાવની આશંકા હોય ત્યારે. સવાલ- પેટ સંબંધિત આ બીમારીઓ પાછળ કયા કારણો હોઈ શકે? જવાબ- તેની પાછળ અનેક કારણો હોઈ શકે છે, જેમ કે- જોકે, કેટલીક બીમારીઓ ચેપ, આનુવંશિક કારણો અથવા રોગપ્રતિકારક તંત્રમાં ખામીને કારણે પણ થઈ શકે છે. સવાલ- લાઇફસ્ટાઇલ આ બીમારીઓ માટે કેવી રીતે જવાબદાર છે? જવાબ- ખરાબ લાઇફસ્ટાઇલ ઘણી રીતે પાચનતંત્રને અસર કરી શકે છે, જેમ કે- સવાલ- સ્વસ્થ રીતે મળત્યાગ કરવા માટે જીવનશૈલીમાં કયા ફેરફારો કરવા જોઈએ? જવાબ- આ માટે ખાણીપીણી અને રોજિંદી આદતોમાં કેટલાક ફેરફારો કરવા જરૂરી છે. કયા ફેરફારો તેમાં મદદરૂપ થઈ શકે છે, તે ગ્રાફિકમાં જુઓ- કુલ મળીને, સ્ટૂલમાં લોહી આવવું પાચનતંત્રમાં ચાલી રહેલી કોઈ આંતરિક સમસ્યાનો સંકેત છે. તેથી તેને સામાન્ય માનીને અવગણશો નહીં. સમયસર ડૉક્ટર પાસે તપાસ કરાવો, જેથી રક્તસ્રાવનું સાચું કારણ જાણી શકાય અને જરૂરિયાત મુજબ સારવાર શરૂ કરી શકાય. ***************** ગ્રાફિક્સ- વિપુલ શર્મા