જાન્યુઆરી મહિનામાં, FIIs (વિદેશી સંસ્થાકીય રોકાણકારો) એ 41,000 કરોડ રૂપિયાની સંપત્તિનું વેચાણ કર્યું હતું. માર્ચ સુધીમાં, આ આંકડો 1.22 લાખ કરોડ રૂપિયા સુધી પહોંચી ગયો હતો. ત્યારબાદ, એપ્રિલમાં 70,000 કરોડ રૂપિયા, મે મહિનામાં 55,000 કરોડ રૂપિયાથી વધુ અને જૂન મહિનામાં આશરે 50,000 કરોડ રૂપિયાનું વેચાણ જોવા મળ્યું હતું. ઓક્ટોબર મહિનામાં અત્યાર સુધીમાં વિદેશી રોકાણકારોએ 51,000 કરોડ રૂપિયા પાછા ખેંચી લીધા છે.

BSE માર્કેટ કેપિટલાઇઝેશનમાં 30 લાખ કરોડ રૂપિયાનો ઘટાડો

જ્યારે અમેરિકી બજારમાં ઘટાડો થાય છે, ત્યારે ભારતીય બજાર પર તેની અસર પડે છે અને જ્યારે ત્યાં ઘટાડો નથી થતો, ત્યારે પણ ભારતીય બજારમાં ઘટાડો જોવા મળે છે. છેલ્લા આઠ મહિનાથી બજારમાં આ જ પ્રકારની સ્થિતિ વારંવાર જોવા મળી રહી છે. પરિસ્થિતિ એવી છે કે, જાન્યુઆરીથી BSE માર્કેટ કેપિટલાઇઝેશનમાં 30 લાખ કરોડ રૂપિયાનો ઘટાડો થયો છે, જે સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે રોકાણકારોની કેટલી સંપત્તિનું ધોવાણ થયું છે. ભારતીય બજારના મુખ્ય સૂચકાંકો, સેન્સેક્સ અને નિફ્ટી, આ વર્ષે 15 ટકા સુધી નીચે આવ્યા છે. ખાસ કરીને, સેન્સેક્સમાં 12,000 પોઈન્ટથી વધુનો ઘટાડો થયો છે, જ્યારે નિફ્ટીમાં 3,500 પોઈન્ટથી વધુનો ઘટાડો નોંધાયો છે. બજારના નિષ્ણાતો હજુ વધુ ઘટાડાની શક્યતા વ્યક્ત કરી રહ્યા છે.

શું છે માર્કેટમાં મંદીનું કારણ ? 

જો વર્તમાન મંદીના કારણો તપાસવામાં આવે તો તે જ જાણીતા કારણો સામે આવે છે. જેમ કે અમેરિકામાં બોન્ડ યીલ્ડમાં વધારો, ડોલરનું મજબૂત થવું, પશ્ચિમ એશિયામાં તણાવ, કાચા તેલના ભાવમાં વધારો, વગેરે. પરંતુ શું આ જ સંપૂર્ણ સત્ય છે? લગભગ કોઈપણ સંજોગોમાં ભારતીય બજારને જ કેમ સૌથી વધુ ફટકો સહન કરવો પડે છે? શું આપણી વ્યવસ્થામાં કોઈ મૂળભૂત ખામી છે, કે પછી ભારતીય બજાર વિદેશી રોકાણકારોની રણનીતિઓનો ભોગ બની રહ્યું છે?

એક વ્યાપક પ્રશ્ન એ પણ ઉદ્ભવે છે કે જ્યારે ભારતીય અર્થતંત્ર 7 ટકાથી વધુના દરે વૃદ્ધિ પામી રહ્યું છે અને વિશ્વના સૌથી ઝડપથી વિકસતા અર્થતંત્ર તરીકેનું સ્થાન જાળવી રાખ્યું છે ત્યારે આવું કેવી રીતે બની શકે? IMF (આંતરરાષ્ટ્રીય નાણા ભંડોળ) એ પણ સકારાત્મક દૃષ્ટિકોણ જાળવી રાખ્યો છે અને નાણાકીય વર્ષ 2027 માટેના વૃદ્ધિના અંદાજને 6.4 ટકાથી વધારીને 7 ટકા કર્યો છે. આ સંજોગોમાં, ભારતીય શેરબજાર શા માટે આટલા દબાણ હેઠળ છે? આ ઘટાડા પાછળનું વાસ્તવિક કારણ શું છે? જો આપણે ડેટાનું ઊંડાણપૂર્વક વિશ્લેષણ કરીએ, તો સ્પષ્ટ થાય છે કે બજારમાં મંદી આવવા પાછળના ચોક્કસ કારણો ભલે અલગ-અલગ હોય, પરંતુ એક બાબત સમાન રહી છે કે વિદેશી સંસ્થાકીય રોકાણકારો (FIIs) દ્વારા કરવામાં આવેલું વેચાણ.

વિદેશી રોકાણકારો દ્વારા વેચાણ

જાન્યુઆરી મહિનામાં, FIIs એ ₹41,000 કરોડના શેર વેચ્યા હતા. માર્ચ સુધીમાં, આ આંકડો ₹1.22 લાખ કરોડ પર પહોંચી ગયો. ત્યારબાદ, એપ્રિલમાં ₹70,000 કરોડ, મે મહિનામાં ₹55,000 કરોડથી વધુ અને જૂન મહિનામાં આશરે ₹50,000 કરોડનું વેચાણ જોવા મળ્યું. ઓક્ટોબર મહિનામાં અત્યાર સુધીમાં, વિદેશી રોકાણકારોએ ₹51,000 કરોડ પાછા ખેંચી લીધા છે. એકંદરે, 2026 દરમિયાન વિદેશી રોકાણકારોએ ભારતીય શેરબજારમાંથી ₹4.50 લાખ કરોડ પાછા ખેંચ્યા છે.

આ આંકડો અગાઉના કોઈપણ વર્ષમાં વિદેશી રોકાણકારો દ્વારા કરવામાં આવેલા વાર્ષિક મૂડી ઉપાડ (outflows) કરતા ઘણો વધારે છે. તે સ્પષ્ટ છે કે સ્થાનિક સંસ્થાકીય રોકાણકારો (DIIs) દ્વારા આપવામાં આવેલા ટેકા છતાં, મૂડીના આ મોટા પાયે ઉપાડે ભારતીય બજાર પર ઊંડી અસર કરી છે. આ એક મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન ઊભો કરે છે કે 2026માં વિદેશી રોકાણકારોએ અચાનક ભારતીય બજારમાંથી આટલી મોટી રકમ પાછી ખેંચવાનું કેમ શરૂ કર્યું છે ?

અગાઉ, તેઓ આખા વર્ષ દરમિયાન પણ આટલી મૂડી પાછી ખેંચતા ન હતા પરંતુ હવે, તેઓ માત્ર એક જ મહિનામાં આનાથી પણ વધુ રકમના શેર વેચી રહ્યા છે. આનો જવાબ શોધવા માટે, આપણે આ વર્ષના ફેબ્રુઆરી મહિના પર નજર નાખવી પડશે, જ્યારે ભારતીય બજાર પ્રમાણમાં સારી સ્થિતિમાં હતું અને રોકાણકારોને કર રાહતની અપેક્ષા હતી. જોકે, એક એવી ઘટના બની જેના કારણે બજારમાં ભારે અફરાતફરી મચી ગઈ. નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણે ફ્યુચર્સ એન્ડ ઓપ્શન્સ (F&O) ટ્રેડિંગ પર ‘સિક્યોરિટીઝ ટ્રાન્ઝેક્શન ટેક્સ’ (STT) વધારવાની જાહેરાત કરી, જેનાથી બજારમાં મોટો ઉથલપાથલ સર્જાયો. તેના પછીના મહિને, એટલે કે માર્ચમાં, વિદેશી રોકાણકારોએ એક મહિનામાં સૌથી વધુ મૂડી પાછી ખેંચવાનો રેકોર્ડ બનાવ્યો.

શું કરવેરા વિદેશી રોકાણકારોને નિરુત્સાહિત કરી રહ્યા છે?

બજારના નિષ્ણાતો જણાવે છે કે ભારતીય બજારમાં વિદેશી રોકાણકારો ભારે કરબોજનો સામનો કરી રહ્યા છે, કારણ કે તેમણે લોંગ-ટર્મ કેપિટલ ગેઇન્સ (LTCG) ટેક્સ, શોર્ટ-ટર્મ કેપિટલ ગેઇન્સ (STCG) ટેક્સ અને સિક્યોરિટીઝ ટ્રાન્ઝેક્શન ટેક્સ (STT) સહિતના વિવિધ કર ચૂકવવા પડે છે. બીજી તરફ, વિદેશી રોકાણકારોને અમેરિકા અને અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય બજારોમાં વધુ સારું વળતર મળી રહ્યું છે.

આ મહિનાની શરૂઆતમાં, ‘બ્લૂમબર્ગ ન્યૂ ઇકોનોમી ફોરમ’માં નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણે વિદેશી સંસ્થાકીય રોકાણકારો (FIIs) દ્વારા કરવામાં આવી રહેલી મોટા પાયે વેચવાલી અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. તેમણે એમ પણ જણાવ્યું હતું કે સરકાર શેરબજાર પરના કરવેરાને તાર્કિક બનાવવાનું વિચારી રહી છે અને આ બાબતે લોકોના મંતવ્યો પણ મંગાવ્યા છે. આનાથી આગામી બજેટમાં સંભવિત કર સુધારાઓની અપેક્ષાઓ વધી છે.

ભારતીય બજારમાં ઘટાડા માટેનાં અન્ય કારણો

જોકે, ભારતીય બજારમાં હાલની મંદી માત્ર વિદેશી રોકાણકારો દ્વારા કરવામાં આવતી વેચવાલી પૂરતી સીમિત નથી. બજારના અનુભવી નિષ્ણાતો કાચા તેલ (ક્રૂડ ઓઇલ)ના ઊંચા ભાવને આ ઘટાડાનું મુખ્ય મૂળ કારણ માને છે. તેમનું માનવું છે કે જ્યાં સુધી તેલના ભાવ ઊંચા રહેશે, ત્યાં સુધી ભારતીય બજારમાં અસ્થિરતા (વોલેટિલિટી) જળવાઈ રહેશે અને વિદેશી રોકાણકારો પોતાનું મૂડીરોકાણ પાછું ખેંચવાનું ચાલુ રાખશે તેવી શક્યતા છે. જ્યારે કાચા તેલના ભાવ ઘટશે ત્યારે પરિસ્થિતિમાં નોંધપાત્ર સુધારો થશે; અને તેલના ભાવ ઘટવા માટે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના તણાવમાં ઘટાડો થવો જોઈએ તથા ‘સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ’ (Strait of Hormuz) સંપૂર્ણપણે ખુલ્લું થવું જોઈએ. આ ઉપરાંત, સાઉદી અરેબિયા અને હુથી વિદ્રોહીઓ વચ્ચેના સંઘર્ષનો પણ અંત આવવો જરૂરી છે.