‘અમેરિકન હાર્ટ એસોસિએશન’ અનુસાર, ભારતમાં થતા દર ચાર મૃત્યુમાંથી એકનું કારણ હાર્ટ અને બ્લડ વેસલ્સ સાથે જોડાયેલી બીમારીઓ છે. ચિંતાની વાત એ છે કે ઘણી વાર આ બીમારીઓની જાણ ત્યારે થાય છે, જ્યારે સ્થિતિ ગંભીર બની જાય છે. પરંતુ જો સમયસર હાર્ટ ડિઝીઝના જોખમનો અંદાજ લગાવી શકાય તો? કેલ્શિયમ સ્કોર ટેસ્ટ આમાં મદદરૂપ થઈ શકે છે. આ ટેસ્ટ હાર્ટની આર્ટરીઝમાં જમા થયેલા કેલ્શિયમને શોધી કાઢે છે, જેથી સમયસર કોરોનરી આર્ટરી ડિઝીઝ (CAD)ના જોખમની જાણ થઈ શકે છે. આથી આજે ‘ફિઝિકલ હેલ્થ’ માં કેલ્શિયમ સ્કોર ટેસ્ટ વિશે વાત કરીશું. સાથે જ જાણીશું કે- નિષ્ણાત- ડૉ. સમીર ગુપ્તા, સિનિયર કન્સલ્ટન્ટ, ઇન્ટરવેન્શનલ કાર્ડિયોલોજી, મેટ્રો ગ્રુપ ઑફ હોસ્પિટલ્સ, નોઇડા પ્રશ્ન- કેલ્શિયમ સ્કોર ટેસ્ટ શું છે અને તે હાર્ટ ડિસીઝનું નિદાન કેવી રીતે કરે છે? જવાબ- આ એક ખાસ પ્રકારનું સીટી સ્કેન છે. તેને કોરોનરી આર્ટરી કેલ્શિયમ (CAC) ટેસ્ટ પણ કહેવામાં આવે છે. આ ટેસ્ટ હૃદય સુધી લોહી પહોંચાડતી ધમનીઓમાં જમા થયેલી પ્લાકને શોધી કાઢે છે. તેને આ રીતે સમજો- સવાલ- કયા લોકોને કૅલ્શિયમ સ્કોર ટેસ્ટ કરાવવો જોઈએ? જવાબ- ડૉક્ટર સામાન્ય રીતે એવા લોકોને આ ટેસ્ટ કરાવવાની સલાહ આપે છે, જેમને હૃદયરોગનું જોખમ વધારે હોય છે. તેને ગ્રાફિકમાં જુઓ- સવાલ- કૅલ્શિયમ સ્કોર ટેસ્ટની સંપૂર્ણ પ્રક્રિયા શું છે? જવાબ- આ એક નૉન-ઇન્વેસિવ સીટી સ્કેન છે. તેમાં શરીર પર કોઈ ચીરો મૂકવામાં આવતો નથી અને સામાન્ય રીતે ઇન્જેક્શન અથવા કોન્ટ્રાસ્ટ ડાયની જરૂર પડતી નથી. તેની પ્રક્રિયા આ રીતે સમજો- સવાલ- કેલ્શિયમ સ્કોર ટેસ્ટ દરમિયાન કઈ સાવચેતીઓ જરૂરી છે? જવાબ- આ ટેસ્ટ માટે સામાન્ય રીતે ખાસ તૈયારીની જરૂર હોતી નથી. લૅબ સેન્ટરની સૂચનાઓનું પાલન કરવું અને ડૉક્ટરને તમારી દવાઓ તથા સ્વાસ્થ્ય સંબંધિત સમસ્યાઓની માહિતી આપવી સૌથી જરૂરી છે. તમામ સાવચેતીઓ નીચે ગ્રાફિકમાં જુઓ- સવાલ- કૅલ્શિયમ સ્કોર ટેસ્ટનું પરિણામ કેવી રીતે જાણવા મળે છે? જવાબ- તેને પૉઇન્ટર્સ દ્વારા સમજો- કેલ્શિયમ સ્કોર ગ્રાફિક દ્વારા સમજો- સવાલ- સામાન્ય કેલ્શિયમ સ્કોર કેટલો હોય છે? જવાબ- જો કોઈ વ્યક્તિનો કેલ્શિયમ સ્કોર શૂન્ય હોય, તો તેનો અર્થ એ છે કે આગામી બે થી પાંચ વર્ષમાં તેને હાર્ટ એટેકનું જોખમ ખૂબ ઓછું છે. તેને ‘નેગેટિવ સ્કેન’ પણ કહેવામાં આવે છે. તેમાં હૃદયની ધમનીઓમાં કેલ્શિયમ હોતું નથી. જોકે, ડૉક્ટર આ ઉપરાંત અન્ય જોખમી પરિબળો પણ તપાસે છે. સવાલ- જો પરિણામ પોઝિટિવ આવે તો શું કરવું જોઈએ? જવાબ- તેનો અર્થ એ છે કે હૃદયની ધમનીઓમાં કેલ્શિયમ જમા થવાનું શરૂ થઈ ગયું છે. આવી સ્થિતિમાં તરત જ કાર્ડિયોલોજિસ્ટને મળીને સલાહ લો. ધ્યાન રાખો, પોઝિટિવ પરિણામનો અર્થ એ નથી કે હૃદયની ધમનીઓ સંપૂર્ણપણે બ્લોક થઈ ગઈ છે. આગળની સારવાર કેલ્શિયમ સ્કોર અને અન્ય જોખમી પરિબળો પર આધારિત છે. સવાલ- શું આ ટેસ્ટની કોઈ આડઅસરો પણ થઈ શકે છે? જવાબ- આ ટેસ્ટ સામાન્ય રીતે સુરક્ષિત હોય છે. તેમાં ઓછી માત્રામાં રેડિયેશનનો ઉપયોગ થાય છે, જેના કારણે જોખમ ખૂબ ઓછું રહે છે. જોકે, વારંવાર ટેસ્ટ કરાવવાથી રેડિયેશનનો સંપર્ક વધી શકે છે. સવાલ- કેલ્શિયમ સ્કોર ટેસ્ટ કેટલી વાર કરાવી શકાય? જવાબ- આ ડૉક્ટરની સલાહ પર નિર્ભર કરે છે. જો એક વાર ટેસ્ટ થઈ ચૂક્યો હોય અને તમારો સ્કોર સામાન્ય અથવા ઓછો હોય, તો ડૉક્ટર 3-5 વર્ષ પછી ફરીથી ટેસ્ટ કરાવવાની સલાહ આપે છે. જો સ્કોર વધારે હોય, તો ડૉક્ટર સારવાર અથવા ફૉલો-અપ ટેસ્ટ પર ધ્યાન આપે છે. સવાલ- શું ‘ઝીરો’ સ્કોરનો અર્થ એ છે કે હાર્ટ ડિસીઝનું જોખમ બિલકુલ નથી? જવાબ- તેનો આ અર્થ બિલકુલ નથી કે ભવિષ્યમાં ક્યારેય હાર્ટ ડિસીઝ નહીં થાય. હકીકતમાં નોન-કેલ્સિફાઇડ પ્લાક શરૂઆતના તબક્કામાં આ સ્કેનમાં દેખાતા નથી. તેથી હંમેશાં હેલ્ધી લાઇફસ્ટાઇલ જાળવી રાખવી જરૂરી છે. સવાલ- શું કેલ્શિયમ સ્કોર ઝીરો હોય તો કોલેસ્ટ્રોલની દવા લેવાની જરૂર નથી હોતી? જવાબ- એવું જરૂરી નથી. ઝીરો સ્કોરનો અર્થ એ છે કે તપાસમાં હૃદયની ધમનીઓમાં કેલ્શિયમ મળ્યું નથી. પરંતુ તેનાથી હાર્ટ ડિસીઝનું જોખમ સંપૂર્ણપણે સમાપ્ત થતું નથી. કેટલાક લોકોમાં કેલ્શિયમ વિનાનો પ્લાક પણ હોઈ શકે છે. જો LDL કોલેસ્ટ્રોલ ખૂબ વધારે હોય, ડાયાબિટીસ હોય અથવા હાર્ટ ડિસીઝનો પારિવારિક ઇતિહાસ હોય, તો ડૉક્ટર દવા લેવાની સલાહ આપી શકે છે. તેથી ઝીરો સ્કોરના આધારે પોતાની રીતે દવા બંધ ન કરવી. સવાલ- શું આ ટેસ્ટ મોંઘો હોય છે? જવાબ- હા, આ એક એડવાન્સ સીટી સ્કેન છે. તેથી તેની કિંમત સામાન્ય બ્લડ ટેસ્ટ અથવા સાધારણ એક્સ-રેની સરખામણીએ વધારે છે. ભારતમાં સામાન્ય રીતે આ ટેસ્ટની કિંમત 2-6 હજારની વચ્ચે હોય છે. સવાલ- કયા લોકોને આ ટેસ્ટ કરાવવાની જરૂર હોતી નથી? જવાબ- કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં આ ટેસ્ટ કરાવવાથી ખાસ ફાયદો થતો નથી અથવા તેને ટાળવાની સલાહ આપી શકાય છે, જેમ કે- જેમને પહેલેથી હાર્ટ ડિસીઝ છે ઓછા જોખમવાળા સ્વસ્થ લોકો પ્રેગ્નન્ટ મહિલાઓ આ ટેસ્ટમાં રેડિયેશનનો ઉપયોગ થાય છે. તેથી ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન આ ટેસ્ટ કરવામાં આવતો નથી. સવાલ- હાર્ટને સ્વસ્થ રાખવા માટે જીવનશૈલીમાં કયા ફેરફારો કરવા જોઈએ? જવાબ- હાર્ટને સ્વસ્થ અને મજબૂત રાખવા માટે જીવનશૈલીમાં કેટલાક ફેરફારો કરવા અત્યંત જરૂરી છે. તેને ગ્રાફિકમાં જુઓ- કેલ્શિયમ સ્કોર ટેસ્ટ હૃદયરોગના જોખમનું મૂલ્યાંકન કરવામાં મદદ કરે છે. જોકે, આ ટેસ્ટ દરેક વ્યક્તિ માટે જરૂરી નથી અને ન તો તેનાથી હાર્ટ એટેકનું જોખમ સંપૂર્ણપણે દૂર કરી શકાય છે. હૃદયને સ્વસ્થ રાખવા માટે સંતુલિત આહાર, નિયમિત કસરત, પૂરતી ઊંઘ, સ્વસ્થ વજન અને તમાકુથી દૂર રહેવું જરૂરી છે. **************** ગ્રાફિક્સ- મહેન્દ્ર વર્મા