અમેરિકાએ ઈરાન પર અનેક પ્રકારના પ્રતિબંધો લગાવી રાખ્યા છે. સમુદ્રમાં અમેરિકાની નાકાબંધીને કારણે તેના માટે અન્ય દેશોમાંથી સૈન્ય સામાન મંગાવવો પણ મુશ્કેલ છે. તેમ છતાં ઈરાને હથિયારોની સપ્લાય ચાલુ રાખી. રોયટર્સના એક તપાસ અહેવાલ મુજબ, ઈરાને 5,000થી વધુ નકલી સરકારી એજન્સીઓનું નેટવર્ક બનાવ્યું. તેમના મારફતે ચીન, રશિયા અને અન્ય દેશોમાંથી મિસાઇલોના પાર્ટ્સ, વિસ્ફોટકો, રોકેટનું ઇંધણ બનાવતા રસાયણો અને ભારે ટ્રકો ખરીદવામાં આવ્યા. ઈરાને તેલ વેચીને સૈન્ય સામાન ખરીદ્યો જાન્યુઆરી 2025થી જૂન 2026 વચ્ચે આ નેટવર્કના માધ્યમથી આશરે 2 લાખ કરોડ રૂપિયાનો સામાન ખરીદવામાં આવ્યો હતો. આ સમગ્ર નેટવર્ક ઈરાનના સંરક્ષણ મંત્રાલય અને ઈસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ (IRGC) સાથે જોડાયેલું છે. આ નેટવર્ક દ્વારા ઈરાન તેલ વેચીને મળતા નાણાંથી લશ્કરી સામાન ખરીદતું હતું. આ માટે વચેટિયાઓ અને વિદેશોમાં બનાવવામાં આવેલી નકલી કંપનીઓની મદદ લેવામાં આવતી હતી. તપાસ અહેવાલમાં જાણવા મળ્યું કે આ રીતનો ઉપયોગ 2016થી થઈ રહ્યો હતો. એજન્સીઓનાં નામમાં નેટવર્કનું રહસ્ય છુપાયેલું હતું રોયટર્સે ઇઝરાયલ-અમેરિકાની જોખમ સલાહકાર કંપની ‘240 એનાલિટિક્સ’ સાથે મળીને આ નેટવર્કની તપાસ કરી. તેમાં જાણવા મળ્યું કે આ એજન્સીઓનાં નામ MODથી શરૂ થતાં હતાં અને આગળ 5 અથવા 6 અંકોનો નંબર આવતો હતો. તેમના દસ્તાવેજોમાં ઈરાનના સંરક્ષણ મંત્રાલયનું તેહરાનસ્થિત સરનામું અને સ્થાપનાની તારીખ 11 ફેબ્રુઆરી 1979 નોંધાયેલી હતી. આ જ દિવસે આયાતુલ્લાહ ખામેનીએ ઈરાનની સત્તા સંભાળી હતી. જોકે, રેકોર્ડ મુજબ મોટાભાગની એજન્સીઓ 2013માં બનાવવામાં આવી હતી. તે સમયે અમેરિકન પ્રતિબંધોને કારણે ઈરાનનો તેલનો વેપાર પ્રભાવિત થઈ રહ્યો હતો. આ એજન્સીઓએ પોતાની ઓળખ છુપાવવા માટે વચેટિયાઓ અને વિદેશોમાં બનાવટી કંપનીઓનો સહારો લીધો. તેમને ટ્રસ્ટી કહેવામાં આવે છે. તેઓ તેલ વેચીને મળેલા પૈસાથી લશ્કરી સામાન ખરીદતા હતા. રોયટર્સે જે સોદાઓની તપાસ કરી, તેમાં 97% ખરીદી સીધા પૈસા મોકલ્યા વિના થઈ હતી. એટલે કે એક દેશમાંથી બીજા દેશમાં રકમ ટ્રાન્સફર કરવાની જરૂર પડી નહોતી. આથી આંતરરાષ્ટ્રીય બેંકિંગ સિસ્ટમની નજરથી બચવું સરળ બની ગયું. લીક થયેલા બેંક દસ્તાવેજોમાંથી મળ્યો સુરાગ આ નેટવર્કની જાણ જૂન 2025માં ‘240 એનાલિટિક્સ’ના અર્થશાસ્ત્રી નોઆમ બિનસ્ટોકને થઈ. તેઓ બેંક સપાહના લીક થયેલા દસ્તાવેજોની તપાસ કરી રહ્યા હતા. આ બેંક IRGCના કર્મચારીઓને પગાર પણ આપે છે. આ દસ્તાવેજો ટેલિગ્રામ અને વિકીઈરાન વેબસાઇટ પર સામે આવ્યા હતા. આ દસ્તાવેજો અનુસાર, ડિસેમ્બર 2024ના અંતમાં 36 એજન્સીઓ પાસે આશરે 1.2 અબજ ડૉલરની વિદેશી મુદ્રા હતી. બાકીની એજન્સીઓ પાસે આશરે 1.8 અબજ ડૉલર જેટલી ઈરાની ચલણ હતી. તપાસમાં જાણવા મળ્યું કે આ એજન્સીઓ તેલમાંથી થતી કમાણી મેળવી રહી હતી અને તેનાથી એવી વસ્તુઓ ખરીદી રહી હતી, જેનો ઉપયોગ હથિયારો બનાવવામાં પણ થઈ શકે છે. દરેક એજન્સીનો 11 અંકોનો અલગ ઓળખ નંબર હતો. આ જ નંબર શિપિંગ દસ્તાવેજો, બિલો અને બેંક ખાતાઓમાં પણ નોંધાયેલો હતો. તેના કારણે નકલી કંપનીઓ પાછળ છુપાયેલા આ સમગ્ર નેટવર્કનો પત્તો લગાવવો શક્ય બન્યો. આ ગુપ્ત એજન્સીઓએ શું-શું ખરીદ્યું? યુદ્ધ શરૂ થયા બાદ પણ ખરીદી ચાલુ રહી રોયટર્સની તપાસ મુજબ, 28 ફેબ્રુઆરીએ યુદ્ધ શરૂ થયા બાદ પણ ઈરાનમાં સામાન પહોંચતો રહ્યો. યુદ્ધ દરમિયાન માર્ચમાં ઈરાનની માસિક આયાત 47% ઘટીને 5.4 કરોડ ડૉલર રહી ગઈ, પરંતુ મેમાં ફરી વધીને 7.7 કરોડ ડૉલર થઈ ગઈ. રશિયાથી 76 લાખ ડૉલરના ડિટોનેટર પાંચ खेપમાં પહોંચ્યા. છેલ્લી खेપ જૂનમાં આવી. UAEથી પણ 2.7 કરોડ ડૉલરનો સામાન આવ્યો, જેમાં સૌથી નવી खेપ જૂનમાં અમેરિકન નાકાબંધીમાં છૂટછાટ મળ્યાના થોડા દિવસો બાદ પહોંચી. ઈરાને કમ્પ્યુટરથી સંચાલિત લેથ મશીનો અને ઇલેક્ટ્રોન બીમ ભઠ્ઠીઓ પણ ખરીદી. તેનો ઉપયોગ મિસાઇલ અને ડ્રોનના ઢાંચા બનાવવા માટે થઈ શકે છે.