તાજેતરમાં નવી દિલ્હીના ઐતિહાસિક રામલીલા મેદાન ખાતે વિપક્ષ દ્વારા એક વિશાળ અને શક્તિશાળી રેલીનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. આ રેલી દરમિયાન કોંગ્રેસ નેતા અને લોકસભામાં નેતા પ્રતિપક્ષ રાહુલ ગાંધીએ 2024ની લોકસભા ચૂંટણી તેમજ ત્યારબાદના બે વર્ષમાં દેશના જુદા જુદા રાજ્યોમાં યોજાયેલી વિધાનસભાની ચૂંટણીઓની પ્રક્રિયા પર ગંભીર સવાલો ઉઠાવ્યા હતા. 

વિપક્ષ દ્વારા રાષ્ટ્રપતિને એક વિસ્તૃત આવેદનપત્ર પાઠવીને પશ્ચિમ બંગાળ, બિહાર, દિલ્હી, મધ્યપ્રદેશ, હરિયાણા, છત્તીસગઢ અને મહારાષ્ટ્ર સહિતના રાજ્યોમાં થયેલી ચૂંટણીઓ રદ કરી દેવાની અને ત્યાં ફરીથી મતદાન કરાવવાની માગ કરવામાં આવી છે. આ સાથે જ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરને હટાવવાની અને ઈવીએમને બદલે બેલેટ પેપરથી ચૂંટણી કરાવવાની પણ માગ ઉઠી છે.

શું કાયદાકીય રીતે ચૂંટણી રદ કરવી શક્ય છે?

વિપક્ષ દ્વારા ઉઠાવવામાં આવેલી આ રાજકીય માગ વચ્ચે દેશભરમાં એવો મોટો સવાલ ચર્ચાઈ રહ્યો છે કે, શું ભારતીય લોકશાહી અને કાનૂની માળખામાં આ પ્રકારે અગાઉ થઈ ચૂકેલી ચૂંટણીઓ રદ કરી શકાય ખરી? ભારતમાં ચૂંટણીઓની નિષ્પક્ષતા, સ્વતંત્રતા અને પારદર્શિતા જાળવવા માટે અત્યંત કડક કાનૂની નિયમો બનાવવામાં આવ્યા છે. કોઈપણ રાજકીય પક્ષ, ઉમેદવાર કે મતદારની માત્ર મૌખિક માગ કે રાજકીય આક્ષેપોના આધારે સમગ્ર દેશ કે કોઈ રાજ્યની સંપન્ન થયેલી ચૂંટણી પ્રક્રિયાને રાતોરાત કે અચાનક રદ કરી શકાતી નથી. તેના માટે ભારતીય સંવિધાન અને દેશના પ્રવર્તમાન કાયદાઓમાં એક લાંબી અને ચોક્કસ ન્યાયિક પ્રક્રિયા નિર્ધારિત કરવામાં આવી છે.

ચૂંટણીને પડકારવા અને રદ કરવા માટેના બંધારણીય અને કાનૂની નિયમો

ભારતીય લોકશાહીમાં ચૂંટણીને પડકારવા માટે કાયદાકીય જોગવાઈઓ

ભારતીય સંવિધાનનો આર્ટિકલ 329(B):

આ બંધારણીય અનુચ્છેદ મુજબ સંસદ કે કોઈપણ રાજ્યના વિધાનમંડળની ચૂંટણીને માત્ર ‘ચૂંટણી અરજી’ ના માધ્યમથી જ અદાલતમાં પડકારી શકાય છે. આ નિયમનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય એ છે કે, ચૂંટણી પ્રક્રિયા પૂરી થયા બાદ વારંવાર અદાલતમાં મનસ્વી અરજીઓ દાખલ કરીને સમગ્ર દેશની ચૂંટણી વ્યવસ્થાને અસ્થિર કે અવરોધિત ન કરી શકાય.

લોકપ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ, 1951 ની કલમ 80 અને 81:

આ કાયદાની કલમ 80 સ્પષ્ટ કરે છે કે, ચૂંટણીને પડકારવા માટે માત્ર કાનૂની આધાર જ માન્ય ગણાય છે. જ્યારે કલમ 81 ચૂંટણી અરજી દાખલ કરવાના અધિકાર અને તેની ચોક્કસ સમયસીમા નક્કી કરે છે. આ નિયમ મુજબ માત્ર આક્ષેપો મૂકવાથી કામ ચાલતું નથી, પરંતુ અરજીકર્તાએ એ સાબિત કરવું પડે છે કે ચૂંટણીમાં કયા પ્રકારની કાનૂની અનિયમિતતા થઈ છે અને કયા ચોક્કસ આધારે પરિણામ રદ થવું જોઈએ.

લોકપ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમની કલમ 100:

આ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ કલમ હેઠળ હાઇકોર્ટને એવા વિશેષ અધિકારો આપવામાં આવ્યા છે કે, જો ચૂંટણીમાં નિર્ધારિત કાનૂની માપદંડો મુજબ ગંભીર ગેરરીતિઓ કે અનિયમિતતાઓ અદાલતમાં પુરાવા સાથે સાબિત થઈ જાય, તો જ અદાલત વિજેતા ઉમેદવારના ચૂંટણી પરિણામને અમાન્ય કે રદ જાહેર કરી શકે છે.

શું સમગ્ર રાજ્યમાં ફરીથી ચૂંટણી કરાવી શકાય?

વિપક્ષની માગના સંદર્ભમાં કાયદાકીય નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે, માત્ર રાજકીય નિવેદનો કે સામૂહિક આક્ષેપોના આધારે કોઈ રાજ્ય કે દેશભરમાં ફરીથી ચૂંટણીઓ યોજી શકાતી નથી. સંવિધાનના આર્ટિકલ 324 હેઠળ ચૂંટણી પંચ પાસે સત્તા હોય છે કે જો કોઈ ચોક્કસ બૂથ કે મતદાન મથકે હિંસા કે બૂથ કેપ્ચરિંગ જેવી ગંભીર ઘટના બની હોય તો ત્યાં જ ફેર-મતદાનનો આદેશ આપી શકાય છે, પરંતુ સમગ્ર રાજ્યના પરિણામો ફેરબદલ કરવા માટે હાઇકોર્ટમાં કાયદેસરની ‘ચૂંટણી અરજી’ લડીને અનિયમિતતા સાબિત કરવી અનિવાર્ય બને છે.

સુપ્રીમ કોર્ટનો સ્પષ્ટ અભિગમ

આ વિષે અગાઉ સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા પણ મહત્ત્વપૂર્ણ અવલોકનો કરવામાં આવ્યા છે. સર્વોચ્ચ અદાલતના મતે, કોઈ આખી વિધાનસભા કે રાજ્યની ચૂંટણીને એકસાથે સમાન એકમ ગણીને કોર્ટમાં પડકારી શકાતી નથી. ભારતીય ચૂંટણી પ્રણાલીમાં દરેક વિધાનસભા મતવિસ્તારની ચૂંટણી કાનૂની રીતે અલગ અને સ્વતંત્ર ગણવામાં આવે છે. તેથી, જો કોઈ ફરીથી ચૂંટણી કે રદ કરવાની માગ હોય, તો તે દરેક સીટ પર અલગથી ગેરરીતિ સાબિત કર્યા વગર શક્ય નથી બનતી. આમ, માત્ર રાજકીય માંગણીઓથી નહીં પરંતુ માત્ર કાનૂની પ્રક્રિયા અને પુરાવાઓ દ્વારા જ ચૂંટણી પરિણામોમાં ફેરફાર થઈ શકે છે.

આ પણ વાંચો: 2 November Top News: PM મોદીનું ઊર્જા સંમેલન, વાવાઝોડું ‘મુરાસુ’ અને…