સહારા રણમાં 2022માં મળેલો આશરે 800 ગ્રામનો ગુલાબી રંગનો પથ્થર મંગળ ગ્રહનો હોવાનું જાણવા મળ્યું છે. નાસાની મદદથી થયેલા સંશોધનમાં તેની પુષ્ટિ થઈ છે. તપાસમાં જાણવા મળ્યું કે આ ખડક 4.1 અબજ વર્ષ કરતાં પણ વધુ જૂનો છે. તેમાં એવા ખનિજો મળ્યા છે, જે દર્શાવે છે કે મંગળના પ્રારંભિક સમયગાળામાં તેની ચટ્ટાનોના સંપર્કમાં પાણી આવ્યું હતું. આ શોધ મંગળના પ્રાચીન વાતાવરણને સમજવામાં મદદ કરી શકે છે. વૈજ્ઞાનિકોના જણાવ્યા મુજબ, તે સમયે મંગળ આજની જેમ ઠંડો અને શુષ્ક ન હતો. મંગળની ચટ્ટાન હોવાની પુષ્ટિ કેવી રીતે થઈ? આ ખડકને ‘તેઘાજા 001’ નામ આપવામાં આવ્યું છે. તે માલીના તેઘાજા મીઠાના મેદાનમાં મળી હતી. શરૂઆતમાં વૈજ્ઞાનિકોને ખબર નહોતી કે આ પથ્થર ક્યાંથી આવ્યો હતો. તેની ઓળખ કરવા માટે વૈજ્ઞાનિકોએ તેમાં રહેલા ઑક્સિજનના આઇસોટોપની તપાસ કરી. આઇસોટોપ એક જ તત્ત્વના અલગ-અલગ સ્વરૂપો હોય છે. અલગ-અલગ ગ્રહોના ખડકોમાં તેમનું પ્રમાણ અલગ હોઈ શકે છે. તપાસમાં આ પથ્થરના આઇસોટોપ મંગળના ખડકો સાથે મેળ ખાતા હોવાનું જાણવા મળ્યું. ત્યારબાદ વૈજ્ઞાનિકોએ તેની રચના અને ખનિજોની તપાસ કરી. તેમાં ઝિર્કોન નામના નાના સ્ફટિકો મળ્યા. આ સ્ફટિકોની મદદથી વૈજ્ઞાનિકોએ ખડકની ઉંમર જાણી. ખડકમાં પાણીના સંકેતો શા માટે મહત્વપૂર્ણ છે? ખડકમાં મળેલા ખનિજો અને તેમની રચના દર્શાવે છે કે મંગળ પર ક્યારેક પાણી હાજર હતું. પાણીના સંપર્કમાં આવવાથી ખડકના કેટલાક ખનિજોમાં ફેરફાર થયો હતો. આ માહિતી એટલા માટે મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે તેનાથી વૈજ્ઞાનિકો સમજી શકે છે કે શરૂઆતના મંગળનું વાતાવરણ કેવું હતું અને ત્યાં પાણીની હાજરી કેટલી હતી. તેનાથી સમય જતાં મંગળ પર પાણી કેવી રીતે ઘટ્યું તે જાણવામાં પણ મદદ મળી શકે છે. જોકે, પાણીના સંકેતો મળવાનો અર્થ એ નથી કે મંગળ પર ક્યારેય જીવન પણ હતું. આ માટે હજી વધુ અભ્યાસની જરૂર છે. મંગળ પર આ ખડક ક્યાંથી આવ્યો હતો? વૈજ્ઞાનિકોએ મંગળની પરિક્રમા કરી રહેલા ઑર્બિટર પાસેથી મળેલા આંકડાઓની તુલના આ ખડકના ખનિજો અને રાસાયણિક રચના સાથે કરી. તેના આધારે મંગળ પર એવા 13 સ્થળોની ઓળખ થઈ, જ્યાંથી આ ખડક આવ્યો હોઈ શકે છે. આમાંથી ઘણાં સ્થળો મંગળના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા ઊંચા અને ખાડાઓ ધરાવતા વિસ્તારમાં છે. જોકે, તેનું ચોક્કસ સ્થળ હજુ સુધી શોધી શકાયું નથી. મંગળથી પૃથ્વી સુધી આ ઉલ્કાપિંડ કેવી રીતે પહોંચ્યો? વૈજ્ઞાનિકોના મતે, મંગળની સપાટી પર કોઈ મોટા અવકાશી પિંડના ટકરાવાથી ત્યાંના ખડકનો એક ટુકડો અવકાશમાં ઉછળ્યો હશે. લાંબી મુસાફરી બાદ આ ટુકડો પૃથ્વી સુધી પહોંચ્યો અને સહારા રણમાં મળ્યો. અવકાશમાંથી પૃથ્વી પર પડતા આવા ઘન પિંડોને ઉલ્કાપિંડ કહેવામાં આવે છે. તેઓ ઘણીવાર રણ અને બરફીલા વિસ્તારોમાં મળે છે. અહીં આસપાસની જમીનની સરખામણીએ તેમને ઓળખવા સરળ હોય છે. તેઘાજા 001 મંગળ પરથી પૃથ્વી પર આવેલા સૌથી જૂના ઉલ્કાપિંડોમાંનો એક છે. તેમાં મંગળના પ્રારંભિક ખડકો અને તેમના પર પાણીની અસરના સંકેતો સચવાયેલા છે.