દિવાળી નજીક અને બજાર મીઠાઈઓથી ધમધમી રહ્યા છે. મીઠાઈઓ પર લગાવેલું ચાંદી-સોનાનું વરખ તેને સુંદર બનાવે છે, પરંતુ તેની ચમક સ્વાસ્થ્ય માટે ખતરો બની શકે છે. તાજેતરમાં રાજસ્થાનમાં ભાસ્કરની તપાસમાં સિલ્વર વરખના એક સેમ્પલમાં 99% એલ્યુમિનિયમ અને કેડમિયમ મળ્યું. જ્યારે બીજામાં 85.17% આયર્ન મળી આવ્યું. તો ત્યાં જ ગોલ્ડ વરખના એક સેમ્પલમાં 88.20% તાંબુ, 12% ઝિંક મળ્યું. બે અલગ-અલગ લેબમાં 4 સેમ્પલની તપાસમાં આ ભેળસેળનો ખુલાસો થયો. એક્સપર્ટ્સના જણાવ્યા અનુસાર, આ હેવી મેટલ્સ સ્વાસ્થ્ય માટે અત્યંત ખતરનાક છે. એવામાં દિવાળી પર મીઠાઈઓ ખરીદતી વખતે સાવચેતી જરૂરી છે. એટલા માટે આજે ‘કામના સમાચાર’માં ભેળસેળિયા સિલ્વર-ગોલ્ડ વરખના હેલ્થ રિસ્ક પર વાત કરીશું. સાથે જ જાણીશું કે- એક્સપર્ટ: સવાલ- મીઠાઈઓ પર સોના-ચાંદીનું વરખ કેમ લગાવવામાં આવે છે? જવાબ- મીઠાઈઓ પર સોના-ચાંદીનું વરખ લગાવવાની પરંપરા ખૂબ જૂની છે. આની પાછળ સજાવટ, શાહી પરંપરા અને કંઈક અંશે ધાર્મિક માન્યતાઓ પણ જોડાયેલી છે, જેમ કે- સવાલ- મીઠાઈ કેવી રીતે તૈયાર કરવામાં આવે છે? શું આ સાચે જ સોના-ચાંદી જેવા મેટલથી બનેલું હોય છે? જવાબ- હા, અસલી ખાવા યોગ્ય વરખ સોના-ચાંદી જેવા મેટલથી જ બનાવવામાં આવે છે. તેને એટલું પાતળું કરવામાં આવે છે કે તે કાગળના પડ જેવું દેખાય છે. કેવી રીતે બને છે સોના-ચાંદીનું વરખ? સવાલ- શું અસલી સોના-ચાંદીના વરખથી સ્વાસ્થ્યને કોઈ ફાયદા પણ થાય છે? જવાબ- ફૂડ-ગ્રેડ શુદ્ધ સોના-ચાંદીના વરખનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે મીઠાઈઓની સજાવટ માટે કરવામાં આવે છે. જોકે આનાથી સ્વાસ્થ્યને કોઈ ખાસ ફાયદો થવાના મજબૂત વૈજ્ઞાનિક પુરાવા નથી. ચાંદીમાં એન્ટીમાઈક્રોબિયલ ગુણ જરૂર હોય છે, પરંતુ આનાથી એ સાબિત નથી થતું કે મીઠાઈ પર લાગેલું સિલ્વર વરખ તેને બેક્ટેરિયાથી બચાવે છે. સવાલ- સોના-ચાંદીની જગ્યાએ નકલી વરખ કઈ ધાતુઓમાંથી બનાવવામાં આવી રહ્યું છે? જવાબ- દિવ્ય ભાસ્કરના રિપોર્ટ અનુસાર, નકલી ચાંદીના વરખના સેમ્પલમાં એલ્યુમિનિયમ, કેડમિયમ અને આયર્ન જેવી ધાતુઓ મળી. તો ત્યાં જ નકલી સોનાના વરખમાં તાંબુ અને ઝિંક મળી આવ્યું. સવાલ- FSSAI એ મીઠાઈઓ પર ઉપયોગ થતા સોના-ચાંદીના વરખ માટે કયા ધોરણો (માપદંડ) નક્કી કર્યા છે? જવાબ- આને પોઈન્ટર્સથી સમજો- સવાલ- ભેળસેળિયા વરખથી સ્વાસ્થ્યને શું નુકસાન થઈ શકે છે? જવાબ- આનાથી ઊબકા, ઊલટી, પેટનો દુખાવો અને ઝાડા થઈ શકે છે. તો ત્યાં જ કેડમિયમના પ્રભાવથી કિડની અને હાડકાંને નુકસાન પહોંચી શકે છે. આના સંભવિત નુકસાન ગ્રાફિકમાં જુઓ- સવાલ- શું નકલી વરખ વાળી મીઠાઈ થોડી માત્રામાં ખાવાથી પણ નુકસાન થઈ શકે છે? જવાબ- હા, આનો પ્રભાવ એ વાત પર નિર્ભર કરે છે કે વરખમાં કઈ ધાતુ હાજર છે અને એની માત્રા કેટલી છે. નકલી વરખ વાળી મીઠાઈને થોડી માત્રામાં ખાવી પણ સુરક્ષિત નથી. સવાલ- શું વરખ હટાવીને મીઠાઈ ખાવાથી જોખમ ખતમ થઈ જાય છે? જવાબ- ના, વરખ હટાવવાથી જોખમ પૂરી રીતે ખતમ નથી થતું. જો વરખમાં હાજર ધાતુઓના કણ મીઠાઈની સપાટી કે એના પડમાં ફેલાઈ ગયા હોય, તો કેટલાક અવશેષો મીઠાઈ પર રહી શકે છે. સવાલ- શું ઘરે અસલી અને નકલી સિલ્વર વરખની ઓળખ કરવી શક્ય છે? જવાબ- ઘરે અસલી અને નકલી સિલ્વર વરખની સાચી ઓળખ કરવી મુશ્કેલ છે. આના માટે લેબ ટેસ્ટ જરૂરી છે. જોકે કેટલાક સરળ ઘરેલુ ઉપાયોથી ભેળસેળનો અંદાજ લગાવી શકાય છે. આને ગ્રાફિકમાં જુઓ- સવાલ- મીઠાઈ ખરીદતી વખતે કઈ બાબતોનું ધ્યાન રાખવું? જવાબ- આ દરમિયાન મીઠાઈની ક્વોલિટી, સાફ-સફાઈ અને પેકિંગ પર ધ્યાન આપવું જરૂરી છે. કેટલીક સાવચેતીઓને ધ્યાનમાં રાખીને ભેળસેળિયા મીઠાઈઓથી બચી શકાય છે. સવાલ- જો મીઠાઈ પર નકલી વરખ લાગેલું હોવાની શંકા હોય તો ક્યાં અને કેવી રીતે ફરિયાદ કરવી? જવાબ- આની ફરિયાદ FSSAI કે પોતાના રાજ્યના ખાદ્ય સુરક્ષા વિભાગમાં કરી શકો છો. આના માટે આ રીતો અપનાવો- સવાલ- નકલી વરખવાળી મીઠાઈ વેચવા પર શું કાનૂની કાર્યવાહી થઈ શકે છે? જવાબ- જો તપાસમાં ભેળસેળ કે ખાદ્ય સુરક્ષા નિયમોનું ઉલ્લંઘન સાબિત થાય છે, તો ખાદ્ય સુરક્ષા અને માનક અધિનિયમ, 2006 હેઠળ કાર્યવાહી થઈ શકે છે.