દિવાળી પછી દિલ્હી-એનસીઆર (Delhi-NCR) માં વાયુ પ્રદૂષણને લઈને ચાલી રહેલી ચર્ચાઓ વચ્ચે, ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટ્રોપિકલ મેટિયોરોલોજી (IITM) ના એક અહેવાલમાં મહત્વપૂર્ણ તારણ સામે આવ્યું છે. સંસ્થાના જણાવ્યા અનુસાર, દિવાળીના બીજા દિવસે રાષ્ટ્રીય રાજધાનીમાં પ્રદૂષણમાં થયેલા તીવ્ર વધારાનું મુખ્ય કારણ ફટાકડામાંથી નીકળતો ધુમાડો હતો. અહેવાલમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે 9 નવેમ્બરની સવારે દિલ્હીમાં PM 2.5 પ્રદૂષણમાં ફટાકડાનો હિસ્સો 71 ટકાથી વધુ હતો, જ્યારે સોમવારે કુલ પ્રદૂષણના ભારણમાં તેમનું યોગદાન 80 ટકાથી વધુ હોવાનું અનુમાન છે. જોકે, કેટલીક સંસ્થાઓએ આ તારણ અંગે પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા છે.

IITM ના અહેવાલમાં શું ખુલાસો થયો?

ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટ્રોપિકલ મેટિયોરોલોજી દ્વારા કરવામાં આવેલા વિશ્લેષણ મુજબ, દિવાળી પછી દિલ્હીની હવાની ગુણવત્તામાં આવેલા ભારે ઘટાડા પાછળ ફટાકડાનો ધુમાડો મુખ્ય પરિબળ હતો. અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે 9 નવેમ્બરના રોજ સવારે 1:00 થી સવારે 9:00 વાગ્યાની વચ્ચે, PM 2.5 પ્રદૂષણના સ્તરમાં ફટાકડાનો હિસ્સો 71.1 ટકા હતો. વધુમાં, સોમવારે રાજધાનીના કુલ પ્રદૂષણના ભારણમાં તેમનું યોગદાન 80 ટકાથી વધુ હોવાનો અંદાજ છે.

આ અભ્યાસ દિવાળીના સમયગાળા દરમિયાન પ્રદૂષણના સ્ત્રોતોમાં આવેલા અચાનક અને નોંધપાત્ર ફેરફાર પર પણ પ્રકાશ પાડે છે. 7 નવેમ્બરના રોજ PM 2.5 ના સ્તરમાં ફટાકડાનો હિસ્સો માત્ર 5.6 ટકા હતો, જે 8 નવેમ્બરના રોજ તે જ સમયગાળા દરમિયાન વધીને 43.4 ટકા થઈ ગયો હતો. અગાઉ 5 નવેમ્બરે આ આંકડો 5.6 ટકા અને 6 નવેમ્બરે 9.3 ટકા નોંધાયો હતો.

ઘણા વિસ્તારોમાં PM 2.5 જોખમી સ્તરે પહોંચ્યું

દિવાળી પછી પ્રદૂષણની અસર વાસ્તવિક મોનિટરિંગ ડેટામાં પણ જોવા મળી હતી. અહેવાલ મુજબ, 9 નવેમ્બરની વહેલી સવારે દિલ્હીના જહાંગીરપુરી વિસ્તારમાં PM 2.5 નું સ્તર 4,985 માઇક્રોગ્રામ પ્રતિ ઘન મીટર સુધી પહોંચી ગયું હતું. તે જ સમયે, નેહરુ નગરમાં આ સ્તર 2808 માઇક્રોગ્રામ પ્રતિ ઘન મીટર નોંધાયું હતું. ત્યારબાદ, દિલ્હી પ્રદૂષણ નિયંત્રણ સમિતિ (DPCC) એ કેટલાક આંકડાઓમાં સુધારો કર્યો અને જણાવ્યું કે જહાંગીરપુરીમાં પ્રદૂષણનું સ્તર 776 માઇક્રોગ્રામ પ્રતિ ઘન મીટર હતું.

વાહનો દ્વારા થતું પ્રદૂષણ કેટલા અંશે જવાબદાર છે?

ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટ્રોપિકલ મેટિયોરોલોજી (IITM) ના વિશ્લેષણ મુજબ, 9 નવેમ્બરના મૂલ્યાંકન સમયગાળા દરમિયાન, વાહનોના ઉત્સર્જનનો પ્રદૂષણમાં ફાળો માત્ર 6.9 ટકા હતો. આ ઉપરાંત, ગૌણ અકાર્બનિક એરોસોલ્સ (secondary inorganic aerosols) નો ફાળો 5 ટકા અને ગૌણ કાર્બનિક એરોસોલ્સ (secondary organic aerosols) નો ફાળો 4.5 ટકા હતો. આ સૂચવે છે કે દિવાળી પછી પ્રદૂષણમાં થયેલા અચાનક વધારાનું મુખ્ય કારણ ફટાકડાથી ઉત્પન્ન થયેલો ધુમાડો હતો.

હવાની ગુણવત્તામાં ધીમે ધીમે સુધારો

બુધવારે સવારે, દિલ્હીનો સરેરાશ એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ (AQI) ૩૦૮ નોંધાયો હતો, જે “ખૂબ જ ખરાબ” (very poor) શ્રેણીમાં આવે છે. હવામાન વિભાગના જણાવ્યા અનુસાર, આગામી દિવસોમાં પવનની ગતિ વધવાની શક્યતા છે, જેનાથી પ્રદૂષક તત્વો વિખેરાઈ જશે અને હવાની ગુણવત્તામાં સુધારો થઈ શકે છે. દિવાળીના દિવસે 8 નવેમ્બરે દિલ્હીનો સરેરાશ AQI 376 હતો. 10 નવેમ્બરે સાંજે 4:00 વાગ્યા સુધીમાં તે ઘટીને ૨૯૯ પર આવી ગયો હતો, જોકે સાંજ સુધીમાં તે 302 નોંધાયો હતો.

હવામાનની ભૂમિકા પણ મહત્વપૂર્ણ છે

નિષ્ણાતો જણાવે છે કે વાતાવરણમાં પ્રદૂષક તત્વો કેટલા સમય સુધી ટકી રહેશે, તેનો મોટો આધાર હવામાનની સ્થિતિ પર રહેલો છે. ભારતીય હવામાન વિભાગ (IMD) પવનની દિશા, પવનની ગતિ, તાપમાન અને ભેજ જેવા પરિબળો પર નજર રાખે છે. દિવાળી પછી અનુકૂળ પવનોને કારણે થોડી રાહત મળી હતી, પરંતુ વાતાવરણમાં જમા થયેલા પ્રદૂષક તત્વો તરત જ દૂર થયા ન હતા.

અહેવાલ અંગે ઉઠાવવામાં આવેલા પ્રશ્નો

ચેમ્બર ઓફ ટ્રેડ એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રી (CTI) ના અધ્યક્ષ બ્રિજેશ ગોયલે IITM ના તારણો પર સવાલ ઉઠાવ્યા છે. તેમનું કહેવું છે કે પ્રદૂષણ માટે માત્ર ફટાકડાને જ જવાબદાર ઠેરવવા યોગ્ય નથી. તેમણે જણાવ્યું કે ફટાકડાથી ધુમાડો તો ઉત્પન્ન થાય છે, પરંતુ તેની અસર માત્ર કામચલાઉ હોય છે. તેમના મતે, ઓક્ટોબરથી જાન્યુઆરી વચ્ચે વિવિધ પરિબળોને કારણે પ્રદૂષણનું સ્તર ઊંચું રહે છે, જેમાં પાકના અવશેષો (પરાળી) સળગાવવા જેવી બાબતોનો પણ સમાવેશ થાય છે. ગોયલે એ બાબત તરફ પણ ધ્યાન દોર્યું કે 5,6 અને 7 નવેમ્બરના રોજ જ્યારે ‘એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ’ (AQI) 350 થી 400 ની વચ્ચે હતો, ત્યારે કોઈ ફટાકડા ફોડવામાં આવ્યા ન હતા; તેથી પ્રદૂષણના અન્ય સ્ત્રોતોની પણ ઝીણવટભરી તપાસ થવી જોઈએ.

શું વધતું પ્રદૂષણ હાર્ટ એટેકનું જોખમ વધારે છે?

પલ્મોનોલોજિસ્ટ (ફેફસાંના રોગના નિષ્ણાત) ડૉ. અરવિંદ કુમારે જણાવ્યું હતું કે પ્રદૂષણની અસર માત્ર ફેફસાં પૂરતી સીમિત નથી. સતત ખરાબ રહેતો AQI હૃદય સંબંધિત ગંભીર સમસ્યાઓ, જેમ કે હાર્ટ એટેક, સ્ટ્રોક અને હાઈ બ્લડ પ્રેશરનું જોખમ પણ વધારે છે. તેમણે નોંધ્યું કે, અગાઉ વાયુ પ્રદૂષણને માત્ર શ્વસનતંત્રને લગતી સમસ્યા માનવામાં આવતી હતી, પરંતુ હવે એવા પૂરતા વૈજ્ઞાનિક પુરાવા છે જે દર્શાવે છે કે તેની હૃદય પર પણ સીધી અસર પડે છે.

ડૉ. કુમારના જણાવ્યા અનુસાર, જ્યારે પણ પ્રદૂષણનું સ્તર અચાનક વધી જાય છે, ત્યારે તેના થોડા દિવસો બાદ હોસ્પિટલોમાં હાર્ટ એટેકના કેસોમાં વધારો જોવા મળે છે.

એક અભ્યાસનો ઉલ્લેખ કરતા તેમણે જણાવ્યું કે, દિલ્હીમાં હોસ્પિટલમાં દાખલ થયેલા 41,436 દર્દીઓના વિશ્લેષણ પરથી જાણવા મળ્યું કે તેમાં 11,494 કિસ્સા હૃદય સંબંધિત ગંભીર સમસ્યાઓના હતા. જે મહિનાઓમાં પ્રદૂષણનું સ્તર ઊંચું હતું, તે સમયગાળા દરમિયાન આવા કિસ્સાઓમાં નોંધપાત્ર વધારો જોવા મળ્યો હતો.

આ પણ વાંચો: હવામાનની સચોટ આગાહી માટે AIનો વધુ સારી રીતે ઉપયોગ કેવી રીતે કરી શકાય, જાણો