હૃદય ધબકી રહ્યું છે, શરીર ખોરાકમાંથી ઊર્જા બનાવી રહ્યું છે અને દરેક સેકન્ડે અબજો કોષો કામ કરી રહ્યા છે. આ તમામ પ્રક્રિયાઓ પાછળ મેટાબોલિઝમ નામની જટિલ સિસ્ટમ કામ કરે છે. તે શરીરને સરળતાથી ચલાવવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. જ્યારે આ સંતુલનમાં ગડબડ થવા લાગે છે ત્યારે ‘મેટાબૉલિક સિન્ડ્રોમ’ થઈ શકે છે. આ એવી સ્થિતિ છે, જેમાં પેટની ચરબી, હાઈ બ્લડ પ્રેશર, હાઈ બ્લડ શુગર અને અસામાન્ય કોલેસ્ટ્રોલ જેવી સમસ્યાઓ એકસાથે થઈ શકે છે. ‘નેશનલ લાઇબ્રેરી ઑફ મેડિસિન’માં પ્રકાશિત એક અભ્યાસ અનુસાર, ભારતના શહેરી વિસ્તારોમાં રહેતા દર 3માંથી 1 પુખ્ત વ્યક્તિને મેટાબૉલિક સિન્ડ્રોમ છે. 50 વર્ષની ઉંમર સુધી પહોંચતા-પહોંચતા આ આંકડો 40%થી પણ વધુ થઈ જાય છે. ચિંતાની વાત એ છે કે મોટા ભાગના લોકોને તેની જાણ પણ થતી નથી, કારણ કે સામાન્ય રીતે શરૂઆતમાં તેના કોઈ સ્પષ્ટ લક્ષણો દેખાતા નથી. તેથી આજે ‘ફિઝિકલ હેલ્થ’માં મેટાબૉલિક સિન્ડ્રોમ વિશે વાત કરીશું. સાથે જ જાણીશું કે- નિષ્ણાત- ડૉ. અભિનબા હાજરા, કન્સલ્ટન્ટ, એન્ડોક્રિનોલોજી, ધર્મશિલા નારાયણા સુપર સ્પેશિયાલિટી હોસ્પિટલ, દિલ્હી સવાલ- મેટાબૉલિક સિન્ડ્રોમ શું છે? જવાબ- તેને મુદ્દાઓ દ્વારા સમજો- સવાલ- ડૉક્ટર ક્યારે કહે છે કે કોઈ વ્યક્તિને મેટાબૉલિક સિન્ડ્રોમ છે? જવાબ- આ માટે ડૉક્ટરો શરીરના કેટલાક મહત્વપૂર્ણ હેલ્થ પેરામીટર્સની તપાસ કરે છે. જો કોઈ વ્યક્તિમાં નક્કી કરાયેલા 5 જોખમી પરિબળોમાંથી 3 અથવા તેથી વધુ હાજર હોય, તો તે મેટાબૉલિક સિન્ડ્રોમનું સંકેત છે. સવાલ- મેટાબૉલિક સિન્ડ્રોમ શા માટે થાય છે? તેના સંભવિત કારણો શું હોઈ શકે? જવાબ- તેની પાછળ અનેક કારણો હોઈ શકે છે, પરંતુ હેલ્થ એક્સપર્ટ્સ ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સને તેનું સૌથી મોટું કારણ માને છે. તેને પોઇન્ટર્સથી સમજો- ગ્રાફિકમાં તમામ કારણો જુઓ- સવાલ- મેટાબૉલિક સિન્ડ્રોમના શરૂઆતના સંકેતો શું છે? જવાબ- આમાં શરીર કેટલાક એવા સંકેતો આપવા લાગે છે, જેને લોકો ઘણીવાર સામાન્ય થાક અથવા વધતી ઉંમરની અસર સમજીને અવગણી દે છે. ગ્રાફિકમાં મેટાબૉલિક સિન્ડ્રોમના તમામ શરૂઆતના સંકેતો જુઓ- સવાલ- શું દુબળા-પાતળા લોકોને પણ મેટાબૉલિક સિન્ડ્રોમ થઈ શકે છે? જવાબ- હા, કેટલાક લોકો દેખાવમાં દુબળા-પાતળા હોય છે, પરંતુ તેમના પેટની અંદર અને અંગોની આસપાસ ચરબી જમા થઈ શકે છે. તેને ઘણીવાર ‘સ્કિની ફેટ’ કહેવામાં આવે છે. આવા લોકોનું વજન સામાન્ય હોઈ શકે છે. પરંતુ તેમના શરીરમાં ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ, હાઈ બ્લડ શુગર, અસામાન્ય કોલેસ્ટ્રોલ અથવા હાઈ બ્લડ પ્રેશર જેવી સમસ્યાઓ હોઈ શકે છે. સવાલ- પેટની ચરબી સૌથી ખતરનાક કેમ માનવામાં આવે છે? જવાબ- તેને પોઇન્ટર્સ દ્વારા સમજો- સવાલ- કયા લોકોમાં મેટાબૉલિક સિન્ડ્રોમનું જોખમ વધારે હોય છે? જવાબ- આ જોખમ એવા લોકોમાં વધારે હોય છે, જેમને લાંબા સમયથી શુગર, બ્લડ પ્રેશર, કોલેસ્ટ્રોલ અથવા વજન સંબંધિત સમસ્યાઓ રહેતી હોય. કોને જોખમ વધારે છે, તે ગ્રાફિકમાં જુઓ- પ્રશ્ન- શું તણાવમાં ખાવું (સ્ટ્રેસ ઈટિંગ) પણ મેટાબૉલિક સિન્ડ્રોમનું જોખમ વધારે છે? જવાબ- હા, આવું થઈ શકે છે. તેને મુદ્દાઓ દ્વારા સમજો- સવાલ- શું મેટાબૉલિક સિન્ડ્રોમ અને ડાયાબિટીસ એક જ વસ્તુ છે? જવાબ- નહીં, ડાયાબિટીસ એક એવી સ્થિતિ છે, જેમાં શરીર બ્લડ શુગરને યોગ્ય રીતે નિયંત્રિત કરી શકતું નથી. જ્યારે મેટાબૉલિક સિન્ડ્રોમ અનેક રિસ્ક ફેક્ટર્સનું એક સમૂહ છે, જે ભવિષ્યમાં ડાયાબિટીસ અને અન્ય ગંભીર બીમારીઓનું જોખમ વધારે છે. સવાલ- શું નાના બાળકોને પણ મેટાબૉલિક સિન્ડ્રોમ થઈ શકે છે? જવાબ- હા, છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં બાળકો અને કિશોરોમાં પણ તેના કેસ વધ્યા છે. ડૉ. અભિનબા હાજરા મુજબ, બાળપણમાં વધતું વજન, વધુ સ્ક્રીન ટાઈમ અને ઓછી શારીરિક પ્રવૃત્તિ તેના મુખ્ય કારણો છે. પ્રશ્ન- મેટાબૉલિક સિન્ડ્રોમ આટલું ખતરનાક કેમ છે? જવાબ- તે શરીરની આંતરિક પ્રણાલીને એકસાથે અસર કરે છે. આ સમસ્યા ધીમે-ધીમે વધે છે અને ઘણી વાર વર્ષો સુધી તેના કોઈ સ્પષ્ટ લક્ષણો પણ દેખાતા નથી. આવી સ્થિતિમાં વ્યક્તિ પોતાને સ્વસ્થ માને છે, જ્યારે શરીરની અંદર નુકસાન વધતું રહે છે. આ જ કારણ છે કે હેલ્થ એક્સપર્ટ્સ તેને ‘સાઈલેન્ટ હેલ્થ થ્રેટ’ પણ માને છે. પ્રશ્ન- મેટાબૉલિક સિન્ડ્રોમ થવા પર અન્ય કયા રોગોનું જોખમ વધે છે? જવાબ- આવી સ્થિતિમાં હૃદય, લિવર, કિડની અને રક્તવાહિનીઓ સાથે જોડાયેલી સમસ્યાઓનું જોખમ વધી જાય છે. તમામ જોખમો ગ્રાફિકમાં જુઓ- પ્રશ્ન- શું મેટાબૉલિક સિન્ડ્રોમથી જાતીય સ્વાસ્થ્ય પ્રભાવિત થઈ શકે છે? જવાબ- હા, હેલ્થ એક્સપર્ટ્સ અનુસાર, આ સ્થિતિ શરીરમાં હોર્મોન્સ, બ્લડ ફ્લો અને એનર્જી લેવલને અસર કરી શકે છે. જાતીય સ્વાસ્થ્ય માટે આ જરૂરી છે. સવાલ- શું મેટાબૉલિક સિન્ડ્રોમને રિવર્સ કરી શકાય છે? જવાબ- હા, શરૂઆતના અથવા હળવા મેટાબૉલિક સિન્ડ્રોમને રિવર્સ કરી શકાય છે. મેટાબૉલિક સિન્ડ્રોમ કોઈ એક બીમારી નથી, પરંતુ કેટલાક જોખમોનો સમૂહ છે, જેમ કે- આમાં સુધારો થતાં જ મેટાબૉલિક સિન્ડ્રોમના પેરામીટર્સ પણ સામાન્ય થઈ શકે છે. સવાલ- તેને રિવર્સ કરવા માટે શું કરવું જોઈએ? જવાબ- સૌપ્રથમ કમરની ચરબી ઘટાડો અને ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ ઘટાડવા પર ધ્યાન આપો. તેના માટે- પ્રશ્ન- મેટાબૉલિક સિન્ડ્રોમ ન થાય, તે માટે આપણી જીવનશૈલી કેવી હોવી જોઈએ? જવાબ- તેના માટે ખોરાક, શારીરિક પ્રવૃત્તિ, ઊંઘ અને તણાવ જેવી તમામ બાબતો પર એકસાથે ધ્યાન આપવું જરૂરી છે. ************** ગ્રાફિક્સ- મહેન્દ્ર વર્મા