લીલી ઇલાયચી કદમાં ભલે નાની હોય, પરંતુ તેની વિશેષ સુગંધ કોઈપણ વાનગીનો સ્વાદ બદલી નાખે છે. ચા, મીઠાઈ અને અન્ય ઘણી વાનગીઓમાં તેનો ઉપયોગ સદીઓથી થતો આવ્યો છે. આ જ કારણસર તેને ‘મસાલાઓની રાણી’ કહેવામાં આવે છે. આયુર્વેદમાં તેનો ઉપયોગ પાચન અને મૌખિક સ્વાસ્થ્ય માટે કરવામાં આવતો રહ્યો છે. ન્યુટ્રિશન સાયન્સ પણ તેને સ્વાસ્થ્ય માટે ફાયદાકારક માને છે. ‘ઈરાનિયન જર્નલ ઑફ બેઝિક મેડિકલ સાયન્સિસ’ (IJBMS)માં પ્રકાશિત એક રિવ્યૂ મુજબ, ઇલાયચીમાં ઘણા એવા કુદરતી સંયોજનો હોય છે, જેમાં એન્ટિઑક્સિડન્ટ અને એન્ટિ-ઇન્ફ્લેમેટરી ગુણધર્મો હોય છે. વળી, ‘ફૂડ સાયન્સ એન્ડ ન્યુટ્રિશન’ જર્નલમાં પ્રકાશિત એક રિવ્યૂ મુજબ, ઇલાયચી બ્લડ પ્રેશર ઘટાડવામાં પણ મદદરૂપ થાય છે. આથી આજે ‘કામના સમાચાર’માં ઇલાયચીના સ્વાસ્થ્ય લાભો વિશે વાત કરીશું. સાથે જ જાણીશું કે- નિષ્ણાત- ડૉ. અનુ અગ્રવાલ, સિનિયર ક્લિનિકલ ડાયટિશિયન, સ્થાપક- ‘વનડાયટટુડે’ સવાલ- ઇલાયચી કેટલી પ્રકારની હોય છે? જવાબ- ઇલાયચી મુખ્યત્વે બે પ્રકારની હોય છે- લીલી ઇલાયચી મોટી ઇલાયચી સવાલ- લીલી ઇલાયચીમાં કયા ન્યૂટ્રિએન્ટ્સ હોય છે? જવાબ- ‘યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એગ્રીકલ્ચર’ (USDA) અનુસાર, ઇલાયચીમાં ફાઇબર, કાર્બોહાઇડ્રેટ, કેલ્શિયમ, પોટેશિયમ, મેગ્નેશિયમ, આયર્ન અને ફોસ્ફરસ જેવા અનેક જરૂરી પોષક તત્વો હોય છે. ગ્રાફિકમાં એક ટેબલસ્પૂન એટલે કે આશરે 5.8 ગ્રામ પીસેલી ઇલાયચીની ન્યૂટ્રિશનલ વેલ્યુ જુઓ- પ્રશ્ન- લીલી ઈલાયચીમાં કયા બાયોએક્ટિવ કમ્પાઉન્ડ્સ હોય છે? જવાબ- ઈલાયચીમાં અનેક પ્રકારના બાયોએક્ટિવ કમ્પાઉન્ડ્સ હોય છે, જે તેમના એન્ટિમાઇક્રોબિયલ અને એન્ટીઑક્સિડન્ટ ગુણધર્મો માટે જાણીતા છે. તેને ગ્રાફિકમાં જુઓ- પ્રશ્ન- લીલી ઈલાયચીના આરોગ્યલક્ષી ફાયદા શું છે? જવાબ- તેને મુદ્દાઓ દ્વારા સમજો- તમામ સંભવિત ફાયદા ગ્રાફિકમાં જુઓ- સવાલ- ઈલાયચીને આખી ચાવવી વધુ ફાયદાકારક છે કે પાવડરના રૂપમાં તેનો ઉપયોગ કરવો? જવાબ- ઇલાયચીને આખી ચાવીને અને પાઉડરના રૂપમાં ઉપયોગ કરવાના ફાયદા લગભગ સમાન છે. આખી ઇલાયચી ચાવવાથી તેના બીજોમાં રહેલું તેલ ધીમે-ધીમે બહાર આવે છે. જ્યારે તેને પીસવામાં આવે છે, ત્યારે તે હવાના સંપર્કમાં આવે છે. જેના કારણે પાઉડરની સુગંધ અને વૉલેટાઇલ (વાષ્પશીલ) તેલ સમય જતાં ઓછાં થઈ શકે છે. તેને મુદ્દાઓ દ્વારા સમજો- સીધી ચાવવી પાઉડર સવાલ- શું મોટી ઇલાયચી પણ સ્વાસ્થ્ય માટે ફાયદાકારક છે? જવાબ- હા, મોટી ઇલાયચીમાં પણ એન્ટિઑક્સિડન્ટ અને એન્ટિ-ઇન્ફ્લેમેટરી ગુણધર્મો ધરાવતા સંયોજનો હોય છે. આ સંયોજનો શરીરને ઑક્સિડેટિવ સ્ટ્રેસથી બચાવવામાં અને સોજો ઘટાડવામાં મદદ કરે છે. સવાલ- લીલી ઇલાયચીને પોતાના આહારમાં કેવી રીતે સામેલ કરી શકાય? જવાબ- ઇલાયચીને રોજિંદા આહારમાં ઘણી રીતે સામેલ કરી શકાય છે, જેમ કે- સવાલ- શું ડાયાબિટીસના દર્દીઓ ઇલાયચી ખાઈ શકે છે? જવાબ- હા, ડાયાબિટીસના દર્દીઓ સંતુલિત માત્રામાં ખાવામાં અથવા ચામાં ઇલાયચીનો ઉપયોગ કરી શકે છે. જોકે, ઇલાયચી બ્લડ શુગરને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરે છે, તેના પૂરતા વૈજ્ઞાનિક પુરાવા નથી. સવાલ- શું વધુ પડતી ઇલાયચી ખાવી નુકસાનકારક હોઈ શકે છે? જવાબ- હા, જરૂર કરતાં વધારે ઇલાયચી ખાવાથી કેટલાક લોકોને એલર્જી અથવા પાચન સંબંધિત સમસ્યાઓ થઈ શકે છે. મર્યાદિત માત્રામાં ઇલાયચીનું સેવન મોટાભાગના લોકો માટે સુરક્ષિત માનવામાં આવે છે. સવાલ- એક દિવસમાં કેટલી ઇલાયચી ખાવી સુરક્ષિત છે? જવાબ- સિનિયર ક્લિનિકલ ડાયટિશિયન ડૉ. અનુ અગ્રવાલના જણાવ્યા અનુસાર, સામાન્ય રીતે દરરોજ 1-2 નાની ઇલાયચી ખાવી મોટાભાગના સ્વસ્થ લોકો માટે સુરક્ષિત માનવામાં આવે છે. સવાલ- કયા લોકોએ ઇલાયચી ન ખાવી જોઈએ? જવાબ- સંતુલિત માત્રામાં ઇલાયચી ખાવી સામાન્ય રીતે બધા માટે સુરક્ષિત છે. પરંતુ કેટલાક લોકોએ તેનું સેવન કરતી વખતે સાવચેતી રાખવી જોઈએ- સવાલ- ઇલાયચી ખરીદતી વખતે કઈ બાબતોનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ? જવાબ- આ દરમિયાન કેટલીક બાબતોનું ખાસ ધ્યાન રાખો- ઈલાયચી સંબંધિત સામાન્ય પ્રશ્નોના જવાબ પ્રશ્ન- શું ખાલી પેટે નાની ઈલાયચી ખાવી ફાયદાકારક છે? જવાબ- તેનાથી પાચન સંબંધિત સમસ્યાઓમાં રાહત મળી શકે છે. પ્રશ્ન- શું ઈલાયચી ખાવાથી વજન ઘટે છે? જવાબ- તેનો પૂરતો વૈજ્ઞાનિક પુરાવો ઉપલબ્ધ નથી. સવાલ- શું રાત્રે ઇલાયચી ખાવી યોગ્ય છે? જવાબ- હા, સામાન્ય માત્રામાં રાત્રે પણ ઇલાયચી ખાઈ શકાય છે. સવાલ- શું ઇલાયચી ખાવાથી મોઢાની દુર્ગંધ હંમેશા માટે દૂર થઈ જાય છે? જવાબ- ના, ઇલાયચી ચાવવાથી થોડા સમય માટે દુર્ગંધ ઓછી થઈ શકે છે, પરંતુ તે તેના મૂળ કારણની સારવાર નથી. સવાલ- શું ઇલાયચીની ચા દરરોજ પી શકાય? જવાબ- હા, સામાન્ય માત્રામાં ઇલાયચીવાળી ચા પી શકાય છે. સવાલ- શું બાળકોને ઇલાયચી ખવડાવવી સુરક્ષિત છે? જવાબ- હા, ઉંમર અનુસાર ભોજનમાં થોડી માત્રામાં ઇલાયચીનો ઉપયોગ કરી શકાય છે. ************* ગ્રાફિક્સ- વિપુલ શર્મા