ડાયાબિટીસ એક મેટાબોલિક ડિસઓર્ડર છે, જેમાં લોહીમાં શર્કરાનું સ્તર સામાન્ય કરતાં વધારે થઈ જાય છે. આ સ્થિતિમાં પૅન્ક્રિયાસ પૂરતા પ્રમાણમાં ઇન્સ્યુલિન બનાવી શકતું નથી અથવા શરીર બનતા ઇન્સ્યુલિનનો યોગ્ય રીતે ઉપયોગ કરી શકતું નથી. ઇન્સ્યુલિન એક હોર્મોન છે, જે લોહીમાં શર્કરાના સ્તરને નિયંત્રિત કરે છે. લાંબા સમય સુધી શર્કરાનું સ્તર વધેલું રહેવાથી શરીરના અનેક અંગોને ગંભીર નુકસાન થઈ શકે છે. નસો અને રક્તવાહિનીઓ પર તેની ખાસ કરીને ખરાબ અસર પડે છે. વર્ષ 2023માં મેડિકલ જર્નલ ‘ધ લૅન્સેટ ડાયાબિટીસ એન્ડ એન્ડોક્રિનોલોજી’માં પ્રકાશિત અહેવાલ મુજબ, ભારતમાં આશરે 10.1 કરોડ લોકોને ડાયાબિટીસ છે. જ્યારે લગભગ 13.6 કરોડ લોકો પ્રી-ડાયાબિટિક છે. ‘વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઇઝેશન’ (WHO) મુજબ, ડાયાબિટીસ ધરાવતા લોકોમાં હાર્ટ એટેક અને સ્ટ્રોકનું જોખમ સામાન્ય લોકોની તુલનામાં 2-3 ગણું વધારે હોય છે. જોકે જીવનશૈલીમાં કેટલાક ફેરફારો કરીને આ જોખમને ઘણી હદ સુધી ઘટાડી શકાય છે. તેથી આજે ‘કામના સમાચાર’માં ડાયાબિટીસ અને હાર્ટ ડિસીઝનું કનેક્શન સમજશું. સાથે જ જાણીશું કે- નિષ્ણાત- ડૉ. સાકેત કાંત, સિનિયર કન્સલ્ટન્ટ, એન્ડોક્રિનોલોજી, શ્રી બાલાજી એક્શન મેડિકલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ, દિલ્હી સવાલ- ડાયાબિટીસ આપણા હાર્ટને કેવી રીતે અસર કરે છે? જવાબ- તેને મુદ્દાઓ દ્વારા સમજો- સવાલ- જો કોઈનું બ્લડ શુગર લેવલ ઊંચું હોય, તો તેનાથી બ્લડ વેસલ્સને શું નુકસાન થાય છે? જવાબ- ચાલો, તેને પોઈન્ટર્સ દ્વારા સમજીએ- સવાલ- શું દરેક ડાયાબિટીસ ધરાવતા વ્યક્તિને હૃદયરોગનું જોખમ હોય છે? જવાબ- હા, ડાયાબિટીસથી પીડિત દરેક વ્યક્તિમાં હાર્ટ ડિસીઝનું જોખમ સામાન્ય લોકોની સરખામણીએ વધારે હોય છે. જોકે, તેનો અર્થ એ નથી કે દરેક ડાયાબિટીસ ધરાવતા વ્યક્તિને હાર્ટ ડિસીઝ થશે જ. તેનું જોખમ ઘણી બાબતો પર આધારિત રહે છે, જેમ કે- તેથી ડાયાબિટીસ ધરાવતા લોકો માટે બ્લડ શુગરની સાથે-સાથે બ્લડ પ્રેશર અને કોલેસ્ટ્રોલની નિયમિત તપાસ પણ જરૂરી છે. સવાલ- ડાયાબિટીસ અને કોલેસ્ટ્રોલ વચ્ચે શું કનેક્શન છે? જવાબ- ડાયાબિટીસમાં શરીર ઇન્સ્યુલિનનો યોગ્ય રીતે ઉપયોગ કરી શકતું નથી. તેના કારણે બ્લડ શુગરની સાથે શરીરમાં ફેટનું સંતુલન પણ બગડી શકે છે. સવાલ- શું પ્રી-ડાયાબિટીસ હોય ત્યારે પણ હાર્ટ ડિઝીઝનું જોખમ વધી જાય છે? જવાબ- હા, આ દરમિયાન બ્લડ શુગર સામાન્ય કરતાં વધારે હોય છે. તેનાથી ધીમે-ધીમે બ્લડ વેસલ્સને નુકસાન થવાનું અને ધમનીઓમાં પ્લાક જમા થવાનું જોખમ રહે છે. સવાલ- શું ટાઇપ 1 અને ટાઇપ 2 ડાયાબિટીઝમાં હાર્ટનું જોખમ અલગ-અલગ હોય છે? જવાબ- બંને પ્રકારની ડાયાબિટીઝમાં હાર્ટ ડિઝીઝનું જોખમ વધે છે. જોકે, ટાઇપ-2 ડાયાબિટીઝમાં સ્થૂળતા, હાઈ BP અને કોલેસ્ટ્રોલ જેવી સમસ્યાઓ સાથે હોવાથી જોખમ ઘણીવાર વધારે હોય છે. તેને મુદ્દાઓ દ્વારા સમજો- ટાઇપ-1 ડાયાબિટીઝ ટાઇપ-2 ડાયાબિટીઝ સવાલ- જો લાંબા સમય સુધી શુગર અનિયંત્રિત રહે તો શું તેનાથી સ્ટ્રોકનું જોખમ વધે છે? જવાબ- હા, તેનાથી રક્તવાહિનીઓમાં પ્લાક જમા થવાનું અને ધમનીઓ સાંકડી થવાનું જોખમ વધે છે. તેનાથી મગજ સુધી પહોંચતા લોહીના પુરવઠાને અસર થઈ શકે છે. આ સ્થિતિ સ્ટ્રોકનું જોખમ વધારી શકે છે. સવાલ- કયા લોકોને ડાયાબિટીસ અને હાર્ટ ડિસીઝ, બંનેનું જોખમ વધારે હોય છે? જવાબ- કેટલાક લોકોમાં આ જોખમ વધારે હોય છે. તેને ગ્રાફિકમાં જુઓ- સવાલ- મેદસ્વિતા અને ડાયાબિટીસ સાથે મળીને હૃદય પર કેવી રીતે અસર કરે છે? જવાબ- મેદસ્વિતાને કારણે ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ વધી શકે છે, જેના કારણે બ્લડ શુગરને નિયંત્રિત કરવું મુશ્કેલ બને છે. બીજી તરફ, હાઈ બ્લડ શુગર અને મેદસ્વિતાને કારણે હાઈ બ્લડ પ્રેશર, અસામાન્ય કોલેસ્ટ્રોલ અને ધમનીઓમાં પ્લાક જમા થવાનું જોખમ વધે છે. તેનાથી હાર્ટ ડિસીઝ અને હાર્ટ એટેકનું જોખમ વધી શકે છે. સવાલ- ડાયાબિટીસ ધરાવતા લોકોએ હૃદય સાથે જોડાયેલા કયા સંકેતો અથવા ફેરફારો પર ધ્યાન આપવું જોઈએ? કયા સંકેતોને બિલકુલ અવગણવા જોઈએ નહીં? જવાબ- ડાયાબિટીસ ધરાવતા લોકોએ હૃદય સાથે જોડાયેલા કોઈપણ અસામાન્ય લક્ષણોને નજરઅંદાજ ન કરવા જોઈએ. તમામ ચેતવણીના સંકેતો ગ્રાફિકમાં જુઓ- પ્રશ્ન- ડાયાબિટીસ ધરાવતા લોકોએ હૃદયના સ્વાસ્થ્યની જાળવણી માટે પોતાની જીવનશૈલીમાં કયા ફેરફારો કરવા જોઈએ? જવાબ- ડાયાબિટીસ ધરાવતા લોકોએ બ્લડ શુગર નિયંત્રણની સાથે હૃદયના સ્વાસ્થ્યનું ધ્યાન રાખવું પણ જરૂરી છે. હૃદયના સ્વાસ્થ્યની જાળવણી માટેની તમામ ટિપ્સ ગ્રાફિકમાં જુઓ- સવાલ- ડાયાબિટીસ અને હૃદયરોગથી બચવા માટે ખાવા-પીવાની આદતો અને આહાર કેવો હોવો જોઈએ? જવાબ- આ માટે એવો ખોરાક લેવો જોઈએ, જે બ્લડ શુગરને સ્થિર રાખે અને કોલેસ્ટ્રોલ ન વધારે. નીચે આપેલા ગ્રાફિકમાં જુઓ કે શું ખાવું અને શું ન ખાવું- ડાયાબિટીસ અને હૃદયના સ્વાસ્થ્ય સાથે જોડાયેલા સામાન્ય સવાલ-જવાબ સવાલ- હૃદયના સારા સ્વાસ્થ્ય માટે HbA1cનું સ્તર કેટલું હોવું જોઈએ? જવાબ- આ માટે HbA1cનું સ્તર 5.7%થી ઓછું હોવું સૌથી સારું માનવામાં આવે છે. જો ડાયાબિટીસ હોય તો તેને 6.5–7%થી ઓછું રાખવું સુરક્ષિત માનવામાં આવે છે. HbA1c છેલ્લા 2–3 મહિનાના સરેરાશ શુગર સ્તરને દર્શાવે છે. સવાલ- HbA1c ટેસ્ટ કેટલા અંતરાલે કરાવવો જોઈએ? જવાબ- જો બ્લડ શુગર નિયંત્રણમાં હોય તો દર 6 મહિને ટેસ્ટ કરાવવો જોઈએ. જો તે વધારે હોય અથવા દવા બદલવામાં આવી હોય તો દર 3 મહિને તપાસ કરાવવી જોઈએ. સવાલ- ડાયાબિટીસ ધરાવતી વ્યક્તિએ કયા હાર્ટ ટેસ્ટ નિયમિત કરાવવા જોઈએ? જવાબ- ડાયાબિટીસ ધરાવતી વ્યક્તિએ નિયમિત રીતે બ્લડ પ્રેશર, લિપિડ પ્રોફાઇલ, બ્લડ શુગર અને HbA1cની તપાસ કરાવવી જોઈએ. સવાલ- લિપિડ પ્રોફાઇલ કેટલા સમયાંતરે કરાવવો જોઈએ? જવાબ- ડાયાબિટીસ ધરાવતા લોકોએ વર્ષમાં ઓછામાં ઓછું એક વખત લિપિડ પ્રોફાઇલ ટેસ્ટ કરાવવો જોઈએ. જો કોલેસ્ટ્રોલ વધારે હોય અથવા દવા ચાલી રહી હોય, તો ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ 3–6 મહિનામાં તપાસ કરાવી શકાય છે. સવાલ- ECG અને 2D Echo ટેસ્ટ કેટલા અંતરે કરાવવા જોઈએ? જવાબ- આ તપાસો સામાન્ય રીતે ત્યારે કરાવવામાં આવે છે, જ્યારે હૃદયરોગના લક્ષણો હોય, કોઈ જોખમી પરિબળ હોય અથવા ડૉક્ટર તેની સલાહ આપે. સવાલ- શું તણાવ અને ઊંઘની કમી ડાયાબિટીસ ધરાવતા લોકોમાં હૃદયરોગનું જોખમ વધારી શકે છે? જવાબ- હા, સતત તણાવ અને ઊંઘની કમી બ્લડ શુગર, બ્લડ પ્રેશર અને શરીરમાં ઇન્ફ્લેમેશનનું સ્તર વધારી શકે છે. તેનાથી ડાયાબિટીસ ધરાવતા લોકોમાં હૃદયરોગનું જોખમ વધે છે. સવાલ- ડાયાબિટીસ ધરાવતા લોકોએ કઈ સ્થિતિમાં કાર્ડિયોલોજિસ્ટ પાસે જવું જોઈએ? જવાબ- આ પરિસ્થિતિઓમાં તરત જ કાર્ડિયોલોજિસ્ટની સલાહ લેવી જોઈએ- ******************** ગ્રાફિક્સ- વિપુલ શર્મા