સમગ્ર દેશ દર વર્ષે 15 ઓગસ્ટે ખૂબ જ ધામધૂમથી સ્વતંત્રતા દિવસ ઉજવે છે. દિલ્હીના ઐતિહાસિક લાલ કિલ્લાની પ્રાચીર પરથી દેશના વડાપ્રધાન દ્વારા ત્રિરંગો લહેરાવવાની તસવીરો અને દ્રશ્યો આખા વિશ્વમાં જોવામાં આવે છે. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે બિહારના પૂર્ણિયામાં એક એવું ઐતિહાસિક સ્થાન આવેલું છે, જ્યાં 15 ઓગસ્ટનો સૂરજ ઊગે તે પહેલાં જ, એટલે કે 14 ઓગસ્ટની મધ્યરાત્રિ પછી તરત જ 12 વાગીને 1 મિનિટે તિરંગો લહેરાવવાની પરંપરા ચાલી આવે છે?
‘ઝંડા ચોક’ ખાતે આઝાદીની પહેલી રાતથી ચાલતી પરંપરા
છેલ્લા 80 વર્ષોથી સતત ચાલી આવતી આ અનોખી અને રાષ્ટ્રપ્રેમથી સભર પરંપરા આ વર્ષે પણ પૂરા જોશ અને ઉત્સાહ સાથે નિભાવવામાં આવી હતી. પૂર્ણિયા શહેરના ‘ઝંડા ચોક’ ખાતે આઝાદીની પહેલી રાતથી શરૂ થયેલી દેશભક્તિની આ જ્યોત આજે પણ એ જ ઉત્સાહ અને જુનૂન સાથે પ્રજ્વલિત છે.
મધ્યરાત્રિએ લહેરાય છે તિરંગો: આખો ચોક દેશભક્તિના રંગમાં રંગાય છે
14 ઓગસ્ટની સવારથી જ પૂર્ણિયાના ઐતિહાસિક ઝંડા ચોક પર એક અલગ જ ઉત્સવનો માહોલ જોવા મળે છે. ચોક પર રાષ્ટ્રગીત અને દેશભક્તિના ગીતો ગુંજવા લાગે છે. સાંજ પડતાં જ અહીં મહિલાઓ, પુરુષો, બાળકો અને યુવાનોની ભ ભારે ભીડ એકઠી થવા લાગે છે. સાંજે આશરે છ વાગ્યા પછી આખો ઝંડા ચોક ત્રિરંગાની રોશનીથી ઝળહળી ઊઠે છે. યુવાનોની ટોળીઓ મોડી રાત સુધી દેશભક્તિના નારા અને ગીતો સાથે ત્રિરંગાના સન્માનમાં લીન રહે છે. ત્યારબાદ, જેવી ઘડિયાળના કાંટા 14 ઓગસ્ટની રાત્રે 12 વાગીને 1 મિનિટ (12:01 AM) પર પહોંચે છે, તરત જ શાનથી રાષ્ટ્રધ્વજ લહેરાવવામાં આવે છે. જન ગન મન ગાન અને ‘ભારત માતા કી જય’ના નારાઓ સાથે સમગ્ર વાતાવરણ દેશભક્તિના જઝબાથી ગુંજી ઊઠે છે.
આઝાદીની પહેલી રાત (1947) સાથે જોડાયેલો છે આ રોચક ઇતિહાસ
સ્થાનિક રહીશ જણાવે છે કે, ઝંડા ચોકનો ઇતિહાસ દેશની આઝાદી સાથે સીધો જોડાયેલો છે. જે સમયે દેશ પર બ્રિટિશ હુકૂમતનું શાસન હતું, ત્યારે રામરતન સાહ પોતાના મિત્રો—રામેશ્વર પ્રસાદ સિંહ, કમલ દેવ નારાયણ સિન્હા અને ગણેશ ચંદ્ર દાસ સાથે વર્તમાન ઝંડા ચોક ખાતે આવેલી ‘મિત્રા રેડિયો’ની દુકાનમાં બેસીને આઝાદીના સમાચારની રાહ જોઈ રહ્યા હતા. રાત ખૂબ વીતી ચૂકી હતી, પરંતુ આઝાદીની સત્તાવાર જાહેરાત અંગે કોઈ ચોક્કસ સમાચાર મળ્યા નહોતા. આઝાદીના આ દીવાનાઓ મોડી રાત સુધી રેડિયો સાથે ચોંટેલા રહ્યા. આખરે જ્યારે રેડિયો પર ભારતની સ્વતંત્રતાની ઐતિહાસિક જાહેરાત થઈ, ત્યારે ત્યાં હાજર લોકોમાં ખુશીનું મોજું ફરી વળ્યું.
ઐતિહાસિક ઘટના
આઝાદીની આહત સાંભળતાં જ સ્વતંત્રતા સેનાની રામેશ્વર પ્રસાદ સિંહે પોતાના સાથીઓ સાથે મળીને તે જ રાત્રે વાંસના બલ્લી (લાટી)ના સહારાથી ત્રિરંગો લહેરાવી દીધો હતો. આ ઐતિહાસિક ઘટના બાદ જ આ સ્થાન ધીમે-ધીમે “ઝંડા ચોક” તરીકે સમગ્ર વિસ્તારમાં પ્રસિદ્ધ થઈ ગયું. ત્યારબાદથી સ્વતંત્રતા સેનાની પરિવારના સભ્યો અને સ્થાનિક લોકો દ્વારા દર વર્ષે મધ્યરાત્રિએ અહીં ધ્વજવંદન કરવાની પરંપરા આગળ વધતી રહી છે. આ જ કારણ છે કે પૂર્ણિયાનો ઝંડા ચોક માત્ર એક સાધારણ ચોક નથી, પરંતુ આઝાદીની એ પહેલી રાતની એક જીવંત યાદગીરી છે.
સીમાંચલની માટીમાં કંડારાયેલી છે આઝાદી અને વિભાજનની કથા
પૂર્ણિયા અને સમગ્ર સીમાંચલ વિસ્તાર એ દોરની કેટલીય ઐતિહાસિક ઘટનાઓનો સાક્ષી રહ્યો છે. દેશના વિભાજન સમયે સીમાંચલથી થોડા જ અંતરે પૂર્વ પાકિસ્તાનની સીમા અને નકશો દોરવામાં આવ્યો હતો. દેશપ્રેમીઓ માટે એ એક અત્યંત ભાવુક ક્ષણ હતી—એક તરફ સદીઓની ગુલામીમાંથી મુક્તિની ખુશી હતી, તો બીજી તરફ દેશના વિભાજનનું ઊંડું દર્દ પણ હતું. ઝંડા ચોક ખાતે મધ્યરાત્રિએ થતું ધ્વજારોહણ એ જ યુગની સ્મૃતિઓને આજે પણ તાજી રાખે છે.
સ્થાનિક યુવાનોમાં ભારે ઉત્સાહ
હાલના સમયમાં પણ આ પરંપરાને લઈને સ્થાનિક યુવાનોમાં ભારે ઉત્સાહ જોવા મળે છે. યુવાનોનું કહેવું છે કે, આ માત્ર ઝંડા ફહરાવવાનો કાર્યક્રમ નથી પરંતુ એ મહાન સ્વતંત્રતા સેનાનીઓને શ્રદ્ધાંજલિ આપવાનો અવસર છે, જેમણે આઝાદીની પહેલી રાત્રે પોતાના જીવની પરવા કર્યા વગર તિરંગો લહેરાવ્યો હતો.
રાષ્ટ્રીય ઓળખ અને ‘રાજકીય દરજ્જો’ આપવાની પ્રબળ માંગ
ઝંડા ચોકને ઐતિહાસિક અને રાષ્ટ્રીય ઓળખ અપાવવાની માંગ હવે માત્ર સ્થાનિક લોકો પૂરતી સીમિત નથી રહી, પરંતુ આ માંગના પડઘા સંસદ ભવનથી લઈને બિહાર વિધાનસભા સુધી સંભળાયા છે. પૂર્ણિયાના પૂર્વ સાંસદ સંતોષ કુશવાહાએ સંસદમાં ઝંડા ચોકને રાજકીય (રાજ્ય સ્તરીય) દરજ્જો આપવાની માંગ ઉઠાવી હતી
તો ધારાસભ્ય વિજય ખેમકાએ પણ બિહાર વિધાનસભામાં આ ઐતિહાસિક સ્થળને યોગ્ય સન્માન અને રાષ્ટ્રીય ઓળખ અપાવવા મુદ્દો રજૂ કર્યો છે. સ્થાનિક લોકોનું માનવું છે કે, જો દેશની આઝાદીની પહેલી રાત સાથે જોડાયેલી આ અનોખી પરંપરાને સરકારી સંરક્ષણ અને રાષ્ટ્રીય સ્તરે ઓળખ મળે, તો આ પૂર્ણિયા જ નહીં પરંતુ સમગ્ર બિહાર માટે ગૌરવની વાત બનશે.
જાતિ અને ધર્મથી ઉપર ઊઠીને એકતાનું પ્રતીક
આ અભિયાનની સૌથી સુંદર અને મહત્વની બાબત એ છે કે અહીં સમાજના તમામ વર્ગો, જાતિઓ અને ધર્મના લોકો એકસાથે મળીને આ ઉત્સવ મનાવે છે. લોકોનું કહેવું છે કે, રાષ્ટ્રધ્વજ તિરંગો કોઈ એક જાતિ કે સંપ્રદાયનો નથી, પરંતુ સમગ્ર ભારતની આન, બાન અને શાન છે. પૂર્ણિયાના નાગરિકો પોતાની જાતને ભાગ્યશાળી માને છે કે તેમના શહેરમાં આઝાદીની પહેલી રાત સાથે જોડાયેલો આવો ઐતિહાસિક વારસો આજે પણ ધબકે છે.
80 વર્ષ પછી પણ એ જ જુસ્સો
આઝાદીના 80 વર્ષ પછી આજે ભારત દેશ ઝડપથી આધુનિકતા તરફ આગળ વધી રહ્યો છે. શહેરો બદલાયા છે, પેઢીઓ બદલાઈ છે અને ટેકનોલોજીમાં ક્રાંતિ આવી છે. પરંતુ પૂર્ણિયાના ઝંડા ચોક પર 14 ઓગસ્ટની મધ્યરાત્રિએ 12:01 વાગ્યે લહેરાતો ત્રિરંગો આજે પણ આપણને એ યુગમાં લઈ જાય છે, જ્યારે આઝાદીના દીવાનાઓ રેડિયો પર અંગ્રેજી શાસનના અંતની ખબર સાંભળવા માટે આખી રાત જાગીને રાહ જોતા હતા. પૂર્ણિયાનો ઝંડા ચોક માત્ર ભૂતકાળનો ઇતિહાસ નથી—એ તો આઝાદીના ઇતિહાસને દર વર્ષે પુનઃ જીવંત કરતી અને આવનારી પેઢી સુધી રાષ્ટ્રભક્તિનો સંદેશ પહોંચાડતી એક જીવંત પરંપરા છે.