હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થતા મોટાભાગના જહાજો પોતાની ઓળખ કે રસ્તો છુપાવી રહ્યા છે. અલ જઝીરાના રિપોર્ટ અનુસાર, 1થી 19 ઓગસ્ટ વચ્ચે 236 જહાજો અહીંથી પસાર થયા, પરંતુ 148 જહાજોનો માર્ગ સ્પષ્ટપણે જાણી શકાયો નહીં. આ આંકડા દર્શાવે છે કે ટ્રમ્પની ધમકીઓ છતાં ઘણા જહાજો ઈરાની માર્ગનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે. આનાથી એ પ્રશ્ન ઊભો થાય છે કે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં આ સમયે અમેરિકાનું વર્ચસ્વ વધુ છે કે ઈરાનનું. અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પનો દાવો છે કે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થતા દરિયાઈ ટ્રાફિક પર અમેરિકી સેનાનું નિયંત્રણ છે. તેમણે એ પણ સંકેત આપ્યો છે કે અમેરિકા આ વિસ્તારની જવાબદારી પોતાના હાથમાં લેવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે. જ્યારે, ઈરાનનું કહેવું છે કે તેહરાનની મંજૂરી વિના કોઈ જહાજ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થઈ શકતું નથી. આવા સંજોગોમાં, બંને દેશોના દાવાઓ વચ્ચે સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ જ છે કે વાસ્તવમાં આ માર્ગ પર કોનું નિયંત્રણ છે. ઈરાન અને અમેરિકાના અલગ-અલગ દાવા ટ્રમ્પે ઓમાન પર બોમ્બમારો કરવાની ધમકી પણ આપી છે. ઓમાન અમેરિકાનો સહયોગી છે અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટની બીજી તરફ ઈરાનની સામે સ્થિત છે. સ્ટ્રેટનો દરિયાઈ વિસ્તાર ઈરાન અને ઓમાન બંનેના અધિકાર ક્ષેત્રમાં આવે છે. ટ્રમ્પની ધમકીનો હેતુ મસ્કટને તેહરાન સાથે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટનું સંયુક્ત સંચાલન કરવાના કરારથી રોકવાનો હોવાનું જણાવાયું છે. યુદ્ધ પછી બે રસ્તાઓમાં વહેંચાયેલું હોર્મુઝ યુદ્ધ શરૂ થતા પહેલા હોર્મુઝને એક જ દરિયાઈ માર્ગ માનવામાં આવતો હતો. જહાજો નિર્ધારિત માર્ગેથી પસાર થતા હતા. તેમનો માર્ગ બંદર, જહાજના કરાર અને સુરક્ષાને ધ્યાનમાં રાખીને નક્કી થતો હતો. પરંતુ અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે તણાવ વધ્યા પછી અહીં બે અલગ માર્ગોની વાત થવા લાગી. ઈરાની માર્ગ: આ હોર્મુઝના ઉત્તરીય ભાગમાં ઈરાનના કિનારા પાસે છે. આ લારક અને કિશ્મ ટાપુઓની નજીકથી પસાર થાય છે અને ઈરાનના બંદરો અને તેલ ટર્મિનલો સુધી જાય છે. ઓમાની માર્ગ: આ હોર્મુઝના દક્ષિણી ભાગમાં ઓમાનની નજીક છે અને ઈરાનના કિનારાથી દૂર છે. અમેરિકા આ જ માર્ગેથી જહાજોને પસાર થવા પર ભાર મૂકે છે. અમેરિકી નૌકાદળની સુરક્ષામાં ચાલતા ઘણા કોમર્શિયલ જહાજો પણ આ જ માર્ગનો ઉપયોગ કરે છે. 80%થી વધુ જહાજોનો રસ્તો ખબર નથી દરિયાઈ ગુપ્તચર કંપની કેપ્લર અનુસાર, 1થી 19 ઓગસ્ટની વચ્ચે 112 તેલ, એલપીજી અને એલએનજી લઈ જતા જહાજો હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થયા. તેમાંથી 21 જહાજો ખુલ્લેઆમ ઈરાની રસ્તેથી ગયા, જ્યારે માત્ર 2 જહાજોએ ઓમાની રસ્તાનો ઉપયોગ કર્યો. બાકીના 89 જહાજોનો રસ્તો સ્પષ્ટ ન હતો. એટલે કે, આ સમયગાળા દરમિયાન હોર્મુઝમાંથી પસાર થતા 80%થી વધુ તેલ અને ગેસવાળા જહાજોની અવરજવર સંપૂર્ણપણે ટ્રેક થઈ શકી નહીં. આવું ત્યારે થાય છે જ્યારે જહાજ પોતાની ઓટોમેટિક આઇડેન્ટિફિકેશન સિસ્ટમ (AIS) બંધ કરી દે છે. ઘણીવાર જહાજનો AIS ડેટા કેપ્લર દ્વારા નિર્ધારિત ઈરાની કે ઓમાની રસ્તાઓ સાથે મેળ ખાતો નથી. આવા કિસ્સામાં, જહાજ ખરેખર કયા રસ્તેથી પસાર થયું તે શોધવું મુશ્કેલ બની જાય છે. તમામ પ્રકારના જહાજોમાં પણ ઈરાની માર્ગ આગળ 1થી 19 ઓગસ્ટની વચ્ચે કુલ 236 જહાજો સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થયા. તેમાં તેલ અને ગેસ ઉપરાંત સૂકો માલ અને રસાયણો લઈ જતા જહાજો પણ સામેલ હતા. એટલે કે, દર 10માંથી 6થી વધુ જહાજો કયા માર્ગેથી પસાર થયા, તે સ્પષ્ટપણે જાણી શકાયું નથી. જહાજો AISશા માટે બંધ કરી રહ્યા છે? યુદ્ધ શરૂ થયા પછી ઈરાન અને અમેરિકા બંનેએ પોતાના નિર્ધારિત દરિયાઈ માર્ગો કે નિયમોનું પાલન ન કરતા જહાજોને ચેતવણી આપી. કેટલાક કિસ્સાઓમાં જહાજો પર હુમલા પણ થયા. આ જ કારણોસર ઘણા જહાજો તેમના ટ્રાન્સપોન્ડર બંધ કરી રહ્યા છે. આનાથી તેમની સાચી સ્થિતિ અને તેઓ કયા માર્ગે જઈ રહ્યા છે તે શોધવું મુશ્કેલ બને છે. બ્રિટનના થિંક ટેન્ક ચેથમ હાઉસના એસોસિયેટ ફેલો નીલ ક્વિલિયમે અલ જઝીરાને જણાવ્યું હતું કે ટ્રાન્સપોન્ડર બંધ કરવાથી જહાજની અવરજવર ઓછી દેખાય છે. જોકે, તેનાથી દરિયાઈ સુરક્ષાનો ખતરો પણ વધી જાય છે. તેમના મતે, કેટલીક જહાજ કંપનીઓ જોખમ હોવા છતાં પોતાનો વ્યવસાય ચાલુ રાખવા માંગે છે, કારણ કે તેમને લાગે છે કે તેનાથી થતો ફાયદો જોખમ કરતાં વધુ છે. રસ્તામાં જહાજો વચ્ચે સામાન પણ બદલવામાં આવી રહ્યો છે ટ્રાન્સપોન્ડર બંધ કરવાનું એક કારણ સમુદ્રમાં બે જહાજો વચ્ચે સામાનનું ટ્રાન્સફર પણ છે. એનર્જી એક્સપર્ટ માર્ક અયૂબે અલ જઝીરાને જણાવ્યું કે સાઉદી અરબ, ઇરાક અને કુવૈત સહિત કેટલાક ખાડી દેશોએ ઓમાની રસ્તેથી કેટલીક ખેપ મોકલી. આ માટે કેટલાક જહાજોની ટ્રેકિંગ બંધ કરવામાં આવી અને રસ્તામાં બીજા જહાજોને માલ સોંપવામાં આવ્યો. તેમના મતે, કેટલાક ઈરાની જહાજો પણ ઓમાની રસ્તાનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે. તેનો હેતુ પ્રતિબંધો અને અમેરિકી નાકાબંધીથી બચવાનો છે. શું આંકડા ઈરાનના વર્ચસ્વ તરફ ઈશારો કરી રહ્યા છે? 148 જહાજોનો રસ્તો સ્પષ્ટ ન હોવાને કારણે એ નક્કી કરવું મુશ્કેલ છે કે વાસ્તવમાં કેટલા જહાજો ઈરાની કે ઓમાની રસ્તેથી પસાર થયા. તેમ છતાં ઉપલબ્ધ આંકડાઓ પરથી એક વાત સામે આવે છે. અમેરિકી નાકાબંધી અને ટ્રમ્પની ધમકીઓ છતાં દર પાંચમાંથી એક જહાજ ખુલ્લેઆમ ઈરાની રસ્તેથી પસાર થયું. બધા પ્રકારના જહાજોને ભેગા કરીને જોઈએ તો, 35% જહાજોએ સાર્વજનિક રૂપે ઈરાની રસ્તાનો ઉપયોગ કર્યો. તેની સરખામણીમાં ઓમાની કે જૂના રસ્તેથી પસાર થતા જહાજોની સંખ્યા ઘણી ઓછી રહી. આનાથી સંકેત મળે છે કે ઘણા જહાજો અમેરિકી ધમકીઓ છતાં ઈરાની રસ્તાનો ઉપયોગ કરવા તૈયાર છે. એટલે કે, વર્તમાન પરિસ્થિતિમાં ઈરાનને નારાજ કરવાનો ડર ટ્રમ્પની ધમકીઓ કરતાં વધુ અસરકારક દેખાઈ રહ્યો છે. હોર્મુઝ દુનિયા માટે આટલું મહત્વનું કેમ છે અમેરિકા-ઇઝરાયેલનું ઈરાન વિરુદ્ધ યુદ્ધ શરૂ થતા પહેલા, દુનિયાના તેલ અને એલએનજીનો લગભગ પાંચમો ભાગનો પુરવઠો હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થતો હતો. ત્યારે દરરોજ લગભગ 130 જહાજો અહીંથી પસાર થતા હતા. તેની સરખામણીમાં ઓગસ્ટના 19 દિવસમાં કુલ 236 જહાજો જ અહીંથી પસાર થયા. ઈરાને માર્ચની શરૂઆતમાં સ્ટ્રેટ બંધ કરી દીધો હતો અને ફક્ત પોતાના મિત્ર દેશોના જહાજોને પસાર થવા દીધા હતા. 17 જૂને અમેરિકા સાથે MoU પર હસ્તાક્ષર થયા પછી પણ આ જળમાર્ગ બંને દેશોની વાતચીતનો સૌથી મોટો વિવાદ બની રહ્યો છે. આ સંકટની અસર વૈશ્વિક તેલ બજાર પર પણ પડી. સંઘર્ષ શરૂ થતા પહેલા બ્રેન્ટ ક્રૂડ ઓઇલ લગભગ 66 ડોલર પ્રતિ બેરલ હતું. માર્ચમાં તે 119 ડોલર સુધી પહોંચી ગયું. બાદમાં કિંમત ઘટી, પરંતુ તણાવ વધવાની સાથે ફરી વધી ગઈ. ગુરુવારે સવારે બ્રેન્ટ ક્રૂડ ઓઇલ 92.9 ડોલર પ્રતિ બેરલ પર હતું. નીલ ક્વિલિયમ અનુસાર, જો જહાજોની અવરજવર પર તેહરાનની અસર ઓછી થતી હોવાનું માનવામાં આવે, તો અમેરિકા સાથેની વાતચીતમાં દબાણ બનાવવાનું ઈરાનનું એક મહત્વનું હથિયાર નબળું પડી શકે છે. —————————- આ પણ વાંચો….. ઈરાન પર સૌથી મોટા આર્થિક પ્રતિબંધોનું એલાન:ટ્રમ્પે કહ્યું- જે દેશો મદદ કરશે, તેમના પર પણ કાર્યવાહી કરીશું; ઓઈલ તસ્કરી નેટવર્ક નિશાન પર અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ઈરાન વિરુદ્ધ અત્યાર સુધીની સૌથી મોટી આર્થિક કાર્યવાહીની જાહેરાત કરી છે. તેમણે કહ્યું કે ઈરાને સમજૂતીની તક ગુમાવી દીધી છે, તેથી હવે તેને આર્થિક રીતે અલગ-થલગ કરવામાં આવશે. સંપૂર્ણ સસમાચાર વાંચો