અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે જૂનમાં થયેલો 60 દિવસનો કરાર સોમવારે સમાપ્ત થઈ ગયો. તેનો હેતુ બંને દેશો વચ્ચે યુદ્ધ રોકવાનો અને ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમ પરના વિવાદનો ઉકેલ લાવવાનો હતો. ડેડલાઈન પૂરી થયા છતાં, ન તો કોઈ અંતિમ કરાર થયો, ન તો અમેરિકાએ ઈરાન પર મોટો હુમલો શરૂ કર્યો. 60 દિવસ દરમિયાન ટ્રમ્પે ઘણી વખત કહ્યું કે જો વાતચીત નિષ્ફળ જશે તો અમેરિકા લશ્કરી કાર્યવાહી માટે સંપૂર્ણપણે તૈયાર છે. એવું માનવામાં આવતું હતું કે ડેડલાઈન પૂરી થતાં જ અમેરિકા ફરી મોટો હુમલો કરી શકે છે. સમયમર્યાદા પૂરી થવાના બરાબર પહેલા ટ્રમ્પનો દૃષ્ટિકોણ બદલાતો જોવા મળ્યો. એક્સિયોસને આપેલા ઇન્ટરવ્યુમાં ટ્રમ્પે કહ્યું, “અમે પહેલાં કરતાં હળવો દૃષ્ટિકોણ અપનાવી રહ્યા છીએ.” વોશિંગ્ટન પોસ્ટ અનુસાર, અમેરિકા ઈરાનને ત્રણ રીતે ઘેરી રહ્યું છે. 1. આર્થિક દબાણ- ઈરાનની કમાણી અને અર્થતંત્રને નબળું પાડવું. 2. નૌકાદળની નાકાબંધી- ઈરાન માટે સમુદ્ર માર્ગે વેપાર મુશ્કેલ બનાવવો. 3. વાતચીત- સીધા અથવા અન્ય દેશો દ્વારા ઈરાન સાથે સમજૂતી કરવાનો પ્રયાસ કરવો. ટ્રમ્પના આ નિવેદનનો અર્થ એ છે કે અમેરિકા હાલમાં સીધો મોટો હુમલો કરવાને બદલે ઈરાનની અર્થવ્યવસ્થા પર દબાણ લાવી રહ્યું છે, સમુદ્ર માર્ગે તેનો વેપાર રોકી રહ્યું છે અને વાતચીત દ્વારા સમજૂતી કરવાનો પ્રયાસ પણ કરી રહ્યું છે. ટ્રમ્પ હુમલો રોકીને શું હાંસલ કરવા માંગે છે? ટ્રમ્પની વર્તમાન રણનીતિને સમજવા માટે સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે અમેરિકા યુદ્ધને સમાપ્ત થયેલું માનતું નથી. ટ્રમ્પને લાગે છે કે હાલમાં ઈરાન પર આર્થિક દબાણ વધારવું સૈન્ય હુમલા કરતાં વધુ અસરકારક હોઈ શકે છે. અમેરિકી નૌકાદળની નાકાબંધીએ ઈરાનની આર્થિક મુશ્કેલીઓમાં વધુ વધારો કર્યો છે. ટ્રમ્પનું માનવું છે કે જો ઈરાન યુદ્ધમાં ફસાયેલું નહીં રહે તો તેને પોતાની વાસ્તવિક આર્થિક સ્થિતિનો સામનો કરવો પડશે. જેમ કે, બરબાદ માળખાકીય સુવિધાઓ, નબળી અર્થવ્યવસ્થા, મોંઘવારી અને પૈસાની અછત. એટલે કે, અમેરિકાનો દાવ એ છે કે યુદ્ધ રોકીને ઈરાનને નબળું પડવા દેવામાં આવે. અમેરિકી ઉપરાષ્ટ્રપતિ જેડી વેન્સે શનિવારે જણાવ્યું હતું કે અમેરિકા રાજદ્વારી, આર્થિક અને સૈન્ય એમ ત્રણેય રીતોનો ઉપયોગ કરી રહ્યું છે. અમેરિકી અધિકારીઓનું માનવું છે કે યુદ્ધ ચાલુ રહે તો ઈરાની સરકાર પોતાની આર્થિક મુશ્કેલીઓ માટે યુદ્ધને જવાબદાર ઠેરવી શકે છે. જ્યારે યુદ્ધ નહીં હોય, ત્યારે જનતા અને સરકારને આર્થિક સંકટનો સીધો સામનો કરવો પડશે. ટ્રમ્પને ઈરાન વિરુદ્ધ વ્યૂહરચના શા માટે બદલવી પડી? ટ્રમ્પે ફેબ્રુઆરીમાં ઇઝરાયેલ સાથે મળીને ઈરાન વિરુદ્ધ યુદ્ધ શરૂ કર્યું હતું. શરૂઆતમાં આશા હતી કે સંઘર્ષ વધુ લાંબો નહીં ચાલે, પરંતુ તે ઘણા મહિનાઓ સુધી લંબાયો. હવે અમેરિકા સામે બે પ્રકારનું દબાણ છે. એક તરફ તે ઈરાન વિરુદ્ધ પોતાના સૈન્ય લક્ષ્યો પ્રાપ્ત કરવા માંગે છે, બીજી તરફ લાંબા યુદ્ધનો વધતો ખર્ચ પણ તેના માટે ચિંતાનો વિષય બની રહ્યો છે. ટ્રમ્પ સતત કહેતા રહ્યા છે કે ઈરાનની નબળી અર્થવ્યવસ્થા અમેરિકાની સૌથી મોટી તાકાત છે. એક ઇન્ટરવ્યુમાં ટ્રમ્પે કહ્યું હતું કે અમેરિકા સામે બે રસ્તા છે – કાં તો ઈરાનને આર્થિક રીતે તૂટવા દેવામાં આવે અથવા તેના પર ખૂબ મોટો સૈન્ય હુમલો કરવામાં આવે. હાલ ટ્રમ્પ પહેલો રસ્તો અજમાવતા દેખાઈ રહ્યા છે. જોકે, તેનો અર્થ એ નથી કે અમેરિકાએ ટકરાવ સમાપ્ત કરી દીધો છે. રોઇટર્સ અનુસાર, ટ્રમ્પ સરકાર ચીનની તે રિફાઇનરીઓ પર નવા પ્રતિબંધો લગાવવા પર વિચાર કરી રહી છે જે ઈરાની તેલ ખરીદે છે. આ ઉપરાંત, ઈરાન સાથે લેવડદેવડ કરનારી ચીની બેંકો અને તે સંસ્થાઓ પર પણ કાર્યવાહીની તૈયારી છે, જેના પર પ્રતિબંધોથી બચવામાં ઈરાનની મદદ કરવાનો આરોપ છે. એટલે કે, હુમલો ભલે અટક્યો હોય, પરંતુ દબાણ ઓછું થયું નથી. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ બન્યો સૌથી મોટો સોદાબાજીનો મુદ્દો અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના વર્તમાન ટકરાવમાં હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ સૌથી મોટો દાવ બની ગયો છે. દુનિયાના મોટા ભાગનું તેલ આ જ દરિયાઈ માર્ગેથી પસાર થાય છે. તેથી, હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને લઈને કોઈપણ પ્રકારની અડચણની અસર માત્ર અમેરિકા અને ઈરાન પર જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વના તેલ બજાર અને દરિયાઈ વેપાર પર પડી શકે છે. ઈરાન આ મુદ્દે ઓમાન સાથે વાતચીત કરી રહ્યું છે. 9 ઓગસ્ટે ઈરાની અધિકારીઓએ કહ્યું હતું કે ઓમાન સાથેનો કરાર અંતિમ તબક્કામાં પહોંચી ગયો છે. પરંતુ તેહરાને એ પણ સ્પષ્ટ કરી દીધું કે ઓમાન સાથે કરાર થવાનો અર્થ એ નથી કે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ તરત જ આંતરરાષ્ટ્રીય જહાજો માટે ખોલી દેવામાં આવશે. ઈરાન ઈચ્છે છે કે અમેરિકા પહેલા નૌકાદળની નાકાબંધી સમાપ્ત કરે, પ્રતિબંધો હટાવે અને યુદ્ધમાં થયેલા નુકસાનનું વળતર આપે. એટલે કે, અમેરિકા ઈચ્છે છે કે દરિયાઈ માર્ગો અને જહાજોની અવરજવર સામાન્ય બને, જ્યારે ઈરાન તેને અમેરિકી છૂટછાટો સાથે જોડીને જોઈ રહ્યું છે. આ જ કારણોસર હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ હવે માત્ર એક દરિયાઈ માર્ગ નથી રહ્યો. તે બંને દેશો વચ્ચે સૌથી મોટું સોદાબાજીનું હથિયાર બની ગયું છે. યુદ્ધની મોટી કિંમત ચૂકવી રહ્યું છે અમેરિકા સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, ઈરાન સાથે પાંચ મહિના ચાલેલા યુદ્ધમાં અમેરિકાએ લાંબા અંતર સુધી માર કરતી મોટી સંખ્યામાં મિસાઈલોનો ઉપયોગ કર્યો છે. આમાં ATACMS અને પ્રિસિઝન સ્ટ્રાઈક મિસાઈલનો સમાવેશ થાય છે. બે સૂત્રોએ દાવો કર્યો હતો કે અમેરિકાએ આ હથિયારોનો લગભગ આખો ભંડાર વાપરી નાખ્યો છે, જોકે તેમણે ચોક્કસ સંખ્યા જણાવી ન હતી. અમેરિકા યુદ્ધ દરમિયાન ઓછામાં ઓછા 45 MQ-9 રીપર ડ્રોન પણ ગુમાવી ચૂક્યું છે. આ તેના કુલ કાફલાનો લગભગ 25% છે. અમેરિકી વાયુસેના અનુસાર, એક રીપર ડ્રોનની કિંમત તેના ઉપકરણોના આધારે 3 થી 5 કરોડ ડોલર સુધી હોઈ શકે છે. વોશિંગ્ટન પોસ્ટ અનુસાર, આ નુકસાનની કુલ કિંમત 1.3 અબજ ડોલરથી વધુ હોઈ શકે છે. આ ડ્રોનનો ઉપયોગ ખાસ કરીને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટની આસપાસ દેખરેખ અને હુમલાઓ માટે કરવામાં આવ્યો હતો. ઓછી ઊંચાઈ અને ધીમી ગતિને કારણે, તેઓ ઈરાની દળો અને ઈરાન સમર્થિત જૂથોના નિશાન પર રહ્યા. યુદ્ધ શરૂ થતા પહેલા અમેરિકા પાસે લગભગ 185 રીપર ડ્રોન હતા. તેમાંથી 165 વાયુસેના અને 20 મરીન કોર્પ્સ પાસે હતા. મે મહિનામાં, યુએસ વાયુસેનાના વરિષ્ઠ અધિકારી લેફ્ટનન્ટ જનરલ ડેવિડ ટેબરે સેનેટને જણાવ્યું હતું કે વાયુસેના પાસે લગભગ 135 રીપર ડ્રોન બાકી છે. પેન્ટાગોન પહેલેથી જ રીપર ડ્રોનને ધીમે ધીમે હટાવીને તેની જગ્યાએ ઓછી કિંમતના નવા હથિયારબંધ ડ્રોન લાવવાની યોજના પર કામ કરી રહ્યું છે. લાંબા અંતરની મિસાઈલોની કિંમત પણ 10 લાખ ડોલરથી વધુ હોય છે. તેનો મોટા પાયે ઉપયોગ યુક્રેન યુદ્ધમાં પણ કરવામાં આવ્યો છે. જો અમેરિકા પાસે આ હથિયારોનો ભંડાર ઓછો થાય છે, તો ભવિષ્યમાં ઈરાન પર મોટા હુમલાઓ અથવા રશિયા અને ચીન જેવા અન્ય હરીફો સામે તેની સૈન્ય ક્ષમતા પ્રભાવિત થઈ શકે છે. જોકે અન્ય એક અમેરિકી અધિકારીએ જણાવ્યું કે અમેરિકા દુનિયાભરમાં મોજુદ પોતાના સૈન્ય ભંડારમાંથી આ હથિયારોની ફરીથી આપૂર્તિ કરી શકે છે. ઈરાનની માંગણીઓ શું છે? અમેરિકા આર્થિક દબાણ વધારીને ઈરાનને સમજૂતી માટે તૈયાર કરવા માંગે છે. પરંતુ ઈરાન પણ પોતાની પાસે રહેલા વિકલ્પોનો ઉપયોગ કરી રહ્યું છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ તેનું સૌથી મોટું ઉદાહરણ છે. ઈરાને અમેરિકા સામે હોર્મુઝ ખોલવા માટે 6 માંગણીઓ રાખી છે. એટલે કે અમેરિકા આર્થિક પ્રતિબંધોને દબાણના હથિયાર તરીકે ઉપયોગ કરી રહ્યું છે, જ્યારે ઈરાન દુનિયાના સૌથી મહત્વપૂર્ણ સમુદ્રી તેલ માર્ગ પર પોતાની પકડને દબાણ તરીકે ઉપયોગ કરી રહ્યું છે. આ જ કારણ છે કે બંને પક્ષો વચ્ચે વાટાઘાટોની શક્યતા હોવા છતાં સમજૂતીનો માર્ગ સરળ નથી.