મખાણાને હેલ્ધી સ્નૅક તરીકે ખૂબ પસંદ કરવામાં આવે છે. ન્યુટ્રિશન સાયન્સ પણ તેને ‘પોષક તત્વોનો ખજાનો’ માને છે. તેમાં પ્રોટીન, ફાઇબર, કૅલ્શિયમ, મેગ્નેશિયમ અને ફૉસ્ફરસ જેવા પોષક તત્વો ભરપૂર પ્રમાણમાં હોય છે. આ કોઈ નવું સુપરફૂડ નથી. તેનો ઇતિહાસ માનવ સભ્યતાના શરૂઆતના સમયથી જોડાયેલો છે. ઇઝરાઇલના ‘ગેશર બેનોત યાકોવ’ પુરાતત્વીય સ્થળ પરથી આશરે 7.8 લાખ વર્ષ જૂના મખાણાના બીજોના અવશેષો મળી ચૂક્યા છે. તેને માનવીઓ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાયેલા સૌથી જૂના પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ ફૂડ્સમાંના એક માનવામાં આવે છે. સમય જતાં મખાણા ભારત, ચીન, કોરિયા અને જાપાનના ખાનપાનનો હિસ્સો બન્યા. તેનો ઉલ્લેખ ‘ચરક સંહિતા’ જેવા પ્રાચીન આયુર્વેદિક ગ્રંથોમાં પણ જોવા મળે છે. આજે ભારત વિશ્વના સૌથી મોટા મખાણા ઉત્પાદક દેશોમાં સામેલ છે. મખાણાના હેલ્થ બેનિફિટ્સ પર અત્યાર સુધી અનેક સંશોધનો થઈ ચૂક્યાં છે. વર્ષ 2022માં ‘જર્નલ ઑફ ફૂડ બાયોકેમિસ્ટ્રી’માં પ્રકાશિત થયેલા એક રિવ્યુ મુજબ, તેમાં રહેલું ડાયેટરી ફાઇબર પાચનતંત્રને સપોર્ટ કરે છે. વર્ષ 2018માં ‘નેશનલ લાઇબ્રેરી ઑફ મેડિસિન’માં પ્રકાશિત થયેલા એક અભ્યાસ અનુસાર, મખાણામાં પોલીફેનોલ, ફ્લેવોનોઇડ અને અન્ય બાયોએક્ટિવ કમ્પાઉન્ડ્સ હોય છે, જે શરીરને ઑક્સિડેટિવ સ્ટ્રેસથી બચાવે છે. આથી આજે ‘કામના સમાચાર’માં મખાણાના સ્વાસ્થ્ય લાભો વિશે વાત કરીશું. સાથે જ જાણીશું કે- નિષ્ણાત– ડૉ. પૂનમ તિવારી, સિનિયર ડાયટિશિયન, ડૉ. રામ મનોહર લોહિયા આયુર્વિજ્ઞાન સંસ્થાન, લખનઉ સવાલ- 100 ગ્રામ મખાણામાં કયા પોષક તત્ત્વો હોય છે? જવાબ- મખાનું પ્રોટીન, ફાઇબર અને કેલ્શિયમનો ઉત્તમ સ્ત્રોત છે. ગ્રાફિકમાં 100 ગ્રામ મખાણાનું પોષણ મૂલ્ય જુઓ- સવાલ- મખાણાના હેલ્થ બેનિફિટ્સ શું છે? જવાબ- તેને પોઈન્ટર્સ દ્વારા સમજો- તમામ હેલ્થ બેનિફિટ્સ ગ્રાફિકમાં જુઓ- સવાલ- મખાણા હાડકાંના સ્વાસ્થ્ય માટે કેવી રીતે ફાયદાકારક છે? જવાબ- મખાણામાં રહેલા મેગ્નેશિયમ, કેલ્શિયમ અને ફોસ્ફરસ જેવા મિનરલ્સ હાડકાંના સ્વાસ્થ્યને સપોર્ટ કરે છે. આને આ રીતે સમજો- ધ્યાન રાખો: માત્ર મખાણા ખાવાથી હાડકાં મજબૂત થતાં નથી. આ માટે પૂરતું વિટામિન D, પ્રોટીન અને નિયમિત કસરત પણ જરૂરી છે. પ્રશ્ન- મખાણા હૃદયના સ્વાસ્થ્યને કેવી રીતે સહારો આપે છે? જવાબ- તેમાં રહેલું પોટેશિયમ, મૅગ્નેશિયમ, ફાઇબર અને એન્ટિઑક્સિડન્ટ્સ હૃદયના સ્વાસ્થ્યને સહારો આપે છે. તેને આ રીતે સમજો- સવાલ- મખાણા વજન ઘટાડવા માટે કેવી રીતે ફાયદાકારક છે? જવાબ- આને પોઇન્ટર્સમાં સમજો– સવાલ- મખાણાને તમારા આહારમાં કેવી રીતે સામેલ કરી શકાય? જવાબ- મખાણાને આહારમાં ઘણી રીતે સામેલ કરી શકાય છે, જેમ કે- સવાલ- કયા સ્વરૂપમાં મખાણાના પોષક તત્ત્વો સૌથી વધુ અકબંધ રહે છે? જવાબ- મખાણાને હળવા શેકીને ખાવું વધુ સારું છે. ખૂબ વધારે તેલ, ઘી અથવા ઊંચા તાપમાને લાંબા સમય સુધી રાંધવાથી કેટલાક પોષક તત્ત્વોની માત્રા ઘટી શકે છે. પ્રશ્ન- શું મખાણાની કોઈ આડઅસર પણ છે? જવાબ- વધારે ખાવાથી કેટલાક લોકોને આ સમસ્યાઓ થઈ શકે છે- સવાલ- કયા લોકોએ મખાણા ખાવામાં સાવચેતી રાખવી જોઈએ? જવાબ- સામાન્ય માત્રામાં મખાણા મોટાભાગના લોકો માટે સુરક્ષિત છે. પરંતુ કેટલાક લોકોએ તેને ઓછી માત્રામાં અથવા ડૉક્ટરની સલાહથી જ લેવું જોઈએ- સવાલ- મખાણા ખરીદતી વખતે કઈ બાબતોનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ? જવાબ- મખાણા ખરીદતી વખતે કેટલીક બાબતોનું ખાસ ધ્યાન રાખો. તેને ગ્રાફિકમાં જુઓ- સવાલ- શું મખાણા ભીના થવાથી તેમાં રહેલા પોષક તત્ત્વો ઓછા થઈ જાય છે? જવાબ- હા, તેનાથી મખાણાની ગુણવત્તા, શેલ્ફ લાઇફ અને પોષણ પર અસર થઈ શકે છે. લાંબા સમય સુધી ભીના રહેતાં મખાણામાં ફૂગ લાગવાનું જોખમ વધી જાય છે. તેને ખાવાથી પાચન સંબંધિત સમસ્યાઓ થઈ શકે છે. સવાલ- મખાણા સ્ટોર કરવાની સાચી રીત શું છે? જવાબ- મખાણાને ભેજ અને હવાથી બચાવીને રાખવું જરૂરી છે, જેથી તે લાંબા સમય સુધી કરકરા અને ખાવા યોગ્ય રહે. આ માટે- મખાણા સાથે જોડાયેલા સામાન્ય સવાલ-જવાબ સવાલ- મખાણા ખાવાનો યોગ્ય સમય કયો છે? જવાબ- આને તમારી ડાયટ અને જરૂરિયાત મુજબ નાસ્તામાં અથવા સાંજના નાસ્તા તરીકે લઈ શકાય છે. સવાલ- દરરોજ કેટલી માત્રામાં મખાણા ખાવા યોગ્ય છે? જવાબ- સામાન્ય રીતે એક નાની મુઠ્ઠી એટલે કે આશરે 20–30 ગ્રામ મખાણા નાસ્તા તરીકે લઈ શકાય છે. સવાલ- શું ડાયાબિટીસ ધરાવતા લોકો મખાણા ખાઈ શકે છે? જવાબ- હા, ડાયાબિટીસ ધરાવતા લોકો પણ મખાણા ખાઈ શકે છે, પરંતુ પ્રમાણનું ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે. સવાલ- શું ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન મખાણા ખાવા સુરક્ષિત છે? જવાબ- હા, સામાન્ય પ્રમાણમાં સાદા અથવા રોસ્ટેડ મખાણા ખાવા સુરક્ષિત છે. સવાલ- શું પેકેટમાં મળતા ફ્લેવર્ડ મખાણા પણ હેલ્ધી હોય છે? જવાબ- ના, સ્વાદ વધારવા માટે તેમાં વધારાનું મીઠું, ખાંડ, તેલ અથવા ફેટ ઉમેરવામાં આવી શકે છે. કેટલાક પ્રોડક્ટ્સમાં ફ્લેવરિંગ એજન્ટ્સ અને પ્રિઝર્વેટિવ્સ પણ હોય છે. સવાલ- મખાણા ખાધા પછી પાણી પીવું જોઈએ કે નહીં? જવાબ- હા, મખાણા ખાધા પછી પાણી પી શકાય છે. તેનાથી કોઈ નુકસાન થતું નથી.