ઓપરેશન સિંદૂરમાં મોઢું કાળું થયા બાદ પાકિસ્તાન હવે હવાઈ હુમલાઓ પર કામ કરી રહ્યું છે. આર્મી ચીફ આસિમ મુનીરના પ્લાનમાં ડ્રોન વૉરફેરને ‘ફર્સ્ટ લાઇન ઑફ ડિફેન્સ એન્ડ ફર્સ્ટ લાઇન ઑફ એટેક’ બનાવવામાં આવ્યું છે. LoC (નિયંત્રણ રેખા)ની સામે આવેલા પાકિસ્તાનના વિસ્તારોમાં 50થી વધુ સ્પેશિયલ એન્ટી-ડ્રોન યુનિટ્સ તહેનાત કરવામાં આવી છે. ખાસ વાત એ છે કે નવેમ્બરમાં જ 20 નવી યુનિટ્સ તહેનાત કરવામાં આવી છે. તેમનું લક્ષ્ય ભારતીય ડ્રોન અને લોઇટરિંગ મ્યુનિશનની ઓળખ કરવી, તેમની ગતિવિધિઓ પર નજર રાખવી અને તેમને નિષ્ક્રિય કરવાનું છે. પૂંછ, રાજૌરી, નૌશેરાની બરાબર સામે તેમની તહેનાતી પાકિસ્તાને ખાસ કરીને PoK (પાકિસ્તાનના કબજાવાળા કાશ્મીર)ના રાવલકોટ, કોટલી અને ભિંબર સેક્ટરમાં એન્ટી-ડ્રોન સિસ્ટમ તહેનાત કરી છે. તેની તહેનાતીમાં પાકિસ્તાનની 12મી અને 23મી ઇન્ફેન્ટ્રી ડિવિઝનની ભૂમિકા છે. રાવલકોટમાં બીજી, કોટલીમાં ત્રીજી અને ભિંબરમાં સાતમી આઝાદ કાશ્મીર બ્રિગેડને તેની જવાબદારી સોંપવામાં આવી છે. આ વિસ્તારો ભારતીય સેનાના પૂંછ, રાજૌરી, નૌશેરા અને સુંદરબની સેક્ટરની બરાબર સામે આવેલા છે. પાકિસ્તાનની સૈન્ય વ્યૂહરચનામાં AI પર ધ્યાન ઓપરેશન સિંદૂર બાદ પાકિસ્તાનની સૈન્ય વ્યૂહરચનામાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) અને આધુનિક દેખરેખ ટેક્નોલોજી (સર્વેલન્સ ટેક્નોલોજી)ની ભૂમિકા પણ ઘણી હદ સુધી વધી રહી છે. AIની મદદથી કેમેરા અને સેન્સરથી મળતા ડેટાનું વિશ્લેષણ, શંકાસ્પદ પ્રવૃત્તિઓની ઓળખ અને દેખરેખને વધુ અસરકારક બનાવવામાં આવી રહી છે. ચીન અને તુર્કીથી એન્ટી-ડ્રોન ટેક્નોલોજી લઈ રહ્યું છે પાકિસ્તાને ચીન પાસેથી એચક્યૂ 17AI શોર્ટ રેન્જ એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ અને તુર્કીથી કોરકુટ એન્ટી-એરક્રાફ્ટ ગન તથા એહિન કાઉન્ટર-ડ્રોન સિસ્ટમની ખરીદી કરી છે. પાકે 35 MM ઓર્લિકોન એન્ટી-એરક્રાફ્ટ ગન અને એનઝા એમકે 2 મિસાઇલોને પણ એર ડિફેન્સમાં સામેલ કરી છે. સ્પાઇડર-સફરાથી પણ ડ્રોનને રોકવાની તૈયારી પાકિસ્તાને LoC પર પોતાની કાઉન્ટર-ડ્રોન સિસ્ટમમાં સ્પાઇડર અને સફરાને સામેલ કર્યા છે. સ્પાઇડર સિસ્ટમનો ઉપયોગ રેડિયો ફ્રીક્વન્સી ડિટેક્શન અને દિશા નિર્ધારણની ટેક્નોલોજી દ્વારા ડ્રોનને શોધવા માટે થાય છે. તેની રેન્જ 10 કિમી સુધીની છે. સફરા પોર્ટેબલ ડ્રોન જામિંગ ગન છે. 15 કિમીની રેન્જ ધરાવતી સફરા ડ્રોનના કંટ્રોલ, વીડિયો અને GPS સિગ્નલને અવરોધિત કરી શકે છે. UAV કોર બનાવવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે પાકિસ્તાન પાકિસ્તાનની સેના ડ્રોન યુદ્ધ માટે અલગ UAV (અનમેન્ડ એરિયલ વ્હીકલ) કોર બનાવવાની દિશામાં કામ કરી રહી છે. આ અંતર્ગત ડ્રોન સંચાલન, ટ્રેનિંગ, ટેક્નિકલ ડેવલોપમેન્ટ અને સૈન્ય અભિયાનોમાં તેના ઉપયોગને સંસ્થાગત સ્વરૂપ આપવાની તૈયારી કરવામાં આવી રહી છે. મે મહિનામાં પાકિસ્તાનના રક્ષા ઉત્પાદન મંત્રાલયે રાવલપિંડીમાં ખાનગી ક્ષેત્રની ડ્રોન બનાવતી કંપનીઓ સાથે બેઠક કરી હતી. પાકિસ્તાનના ડ્રોનને ચીનનું બાઇદુ નેવિગેશન માર્ગદર્શન આપી રહ્યું છે પાકિસ્તાને પોતાના સૈન્ય ડ્રોન અને મિસાઇલોની નેવિગેશન ક્ષમતા વધારવા માટે ચીનની સેટેલાઇટ નેવિગેશન સિસ્ટમ ‘બાઇદુ’નો પણ સહારો લીધો છે. આ અમેરિકન GPSની જેમ કામ કરતું ચીનનું વૈશ્વિક સેટેલાઇટ નેવિગેશન નેટવર્ક છે. પાકિસ્તાને 2020માં તેને અપનાવ્યું હતું. આ પછી બંને દેશો વચ્ચે નેવિગેશન ટેક્નોલોજી, ટ્રેનિંગ અને ગ્રાઉન્ડ આધારિત સપોર્ટ સિસ્ટમ પર સહયોગ વધ્યો. પાકિસ્તાનની સૈન્ય નેવિગેશન અને ટાર્ગેટિંગ સિસ્ટમમાં બાઇદુનો ઉપયોગ થઈ રહ્યો છે. તેનો વ્યાપ સૈન્ય ડ્રોન, JF-17 લડાકુ વિમાનો, મિસાઇલ ગાઇડન્સ અને નૌકાદળની સિસ્ટમો સુધી હોવાનું જણાવાયું છે. બાઇદુની મદદથી ડ્રોન પોતાનું ભૌગોલિક સ્થાન (જિયો લોકેશન) જાણી શકે છે અને અગાઉથી નિર્ધારિત માર્ગો પર ઉડાન ભરી શકે છે. બાઇદુ લક્ષ્ય સુધી પહોંચવામાં અને નેવિગેશનની ચોકસાઈ વધારવામાં પણ મદદ કરે છે. તે અમેરિકન GPS પરની નિર્ભરતા ઘટાડે છે.