પ્રશ્ન- હું 33 વર્ષની અપરિણીત મહિલા છું. છેલ્લા ત્રણ વર્ષથી એક રિલેશનશિપમાં છું. મારા પાર્ટનરનો સ્વભાવ ખૂબ જ કંટ્રોલિંગ છે. તે મારા કપડાં, મિત્રો અને રોજિંદા જીવનની દરેક બાબતમાં દખલ કરે છે. તે એ પણ નક્કી કરે છે કે મારે કોની સાથે વાત કરવી અને કોની સાથે નહીં. ઘણી વાર સંબંધ પૂરો કરવાનું મન થાય છે, પરંતુ પછી ડર લાગે છે કે મારી ઉંમર વધી રહી છે. આ પછી મને કોઈ નહીં મળે. પરિવાર તરફથી પણ લગ્નનું ખૂબ દબાણ છે. હું સમજી શકતી નથી કે આ સંબંધને એક વધુ તક આપું કે તેમાંથી બહાર નીકળી જાઉં. શું એકલા રહેવું એવા સંબંધમાં રહેવા કરતાં વધુ સારું છે, જેમાં દરેક સમયે ગૂંગળામણ થતી હોય? નિષ્ણાતઃ ડૉ. જયા સુકુલ, ક્લિનિકલ સાઇકોલોજિસ્ટ, નોઈડા પ્રશ્ન પૂછવા બદલ આભાર. જો, એક લીટીમાં કહું તો તમારા પ્રશ્નની છેલ્લી લીટીમાં જ જવાબ છુપાયેલો છે. શું એકલા રહેવું એવા સંબંધમાં રહેવા કરતાં વધુ સારું છે, જેમાં દરેક સમયે ગૂંગળામણ થતી હોય? હા, એકલા રહેવું ગૂંગળાઈને જીવવા કરતાં વધુ સારું છે. પરંતુ કોઈ નિષ્કર્ષ પર પહોંચવાને બદલે, ચાલો સમસ્યાને થોડા સંતુલન અને સમજદારી સાથે સમજવાનો પ્રયાસ કરીએ. પ્રેમ અને નિયંત્રણ વચ્ચે શું તફાવત છે? પહેલા એ સમજો કે પ્રેમ અને નિયંત્રણ, બંને એક જ વસ્તુ નથી. પાર્ટનરની ચિંતા કરવી, કાળજી લેવી એ સામાન્ય છે. પરંતુ ચિંતા કરવા અને નિયંત્રણ કરવા વચ્ચે ઘણો ફરક છે. જો કોઈ વારંવાર એ નક્કી કરે કે તમે કેવા કપડાં પહેરશો, કોને મળશો, કોની સાથે વાત કરશો અને તમારો સમય કેવી રીતે પસાર કરશો, તો આ માત્ર પ્રેમ અને કાળજી નથી. આ નિયંત્રિત વર્તન છે. એક સ્વસ્થ સંબંધમાં બે લોકોને પોતાની પસંદ અને નિર્ણયોની સ્વતંત્રતા હોય છે. પાર્ટનર પોતાનો અભિપ્રાય વ્યક્ત કરી શકે છે, પરંતુ અંતિમ નિર્ણય તમારો હોય છે. કોઈ સંબંધમાં રહેવા માટે જો તમારી આઝાદી સાથે સમાધાન કરવું પડે અને છતાં તમને લાગે કે તમે પૂરતા નથી, તો આ એક ગંભીર સંકેત છે. ગૂંગળામણ અનુભવવી એ સામાન્ય સમસ્યા નથી તમે લખ્યું છે કે તમને આ સંબંધમાં હંમેશા ગૂંગળામણ અનુભવાય છે. આ લાગણીને અવગણશો નહીં. મનોવિજ્ઞાન જણાવે છે કે, લાંબા સમય સુધી નિયંત્રણ સહન કરવાથી વ્યક્તિ પોતાની પસંદ અને નિર્ણયો પરનો વિશ્વાસ ગુમાવી દે છે. ધીમે ધીમે તે દરેક નિર્ણય પહેલાં પાર્ટનરની પ્રતિક્રિયા વિશે વિચારવા લાગે છે. તે પોતાને પૂછે છે- આવા સંજોગોમાં વ્યક્તિ પોતાના જીવનનું કેન્દ્ર પોતે નથી રહેતો. તે પાર્ટનરની પ્રતિક્રિયા પ્રમાણે જીવવા લાગે છે. આ એક સ્વસ્થ સંબંધની નિશાની તો બિલકુલ નથી. કેવી રીતે સમજવું કે પાર્ટનર કંટ્રોલિંગ છે? કંટ્રોલિંગ પાર્ટનરનું વર્તન હંમેશા શરૂઆતથી બહુ સ્પષ્ટ હોતું નથી. ઘણી વાર તે ચિંતા, પ્રેમ કે સુરક્ષાના નામે આવે છે અને ધીમે ધીમે કંટ્રોલમાં બદલાઈ જાય છે. સમસ્યા ત્યારે શરૂ થાય છે, જ્યારે એક વ્યક્તિ બીજાની આઝાદી, પસંદ અને નિર્ણયો પર સતત પોતાનો અધિકાર જમાવવા લાગે. આવા વર્તનને સમયસર ઓળખવું જરૂરી છે. સૌથી મોટો ડર કદાચ સંબંધ નહીં, એકલતા છે તમારા પ્રશ્નમાં એક મહત્વપૂર્ણ વાત છે. તમે સંબંધ એટલા માટે બચાવવા નથી માંગતા કે તેમાં તમને ખુશી મળી રહી છે. તમે એટલા માટે રોકાવા વિશે વિચારી રહ્યા છો કારણ કે ડર છે કે “33 વર્ષની ઉંમરે કોઈ બીજું નહીં મળે.” આ ડર સમજી શકાય તેવો છે. પરંતુ આ ભવિષ્યની માત્ર એક આશંકા છે. આ કોઈ હકીકત નથી. ઉંમર વધ્યા પછી પણ કોઈ પ્રેમ કરનાર સાથી મળી શકે છે અને યુવાનીમાં પણ ટોક્સિક પાર્ટનર મળી શકે છે. પાર્ટનરશિપનો, લગ્નનો, સંબંધનો અર્થ પ્રેમ અને ખુશી હોય છે. એવા સંબંધમાં રહેવું, જ્યાં પાર્ટનરને તમારી પરવા હોય. એવો સંબંધ, જેમાં સન્માન અને સમાનતા હોય. તેથી ઉંમર વધવાના ડરથી લગ્ન માટે ‘હા’ ન કહેવી જોઈએ. હા કહેતા પહેલાં પોતાને આ 6 જરૂરી પ્રશ્નો પૂછવા જોઈએ- બીજી એક તક આપો, પરંતુ આ શરતો પર જો તમને લાગે છે કે સંબંધ તરત જ પૂરો કરવાને બદલે તમે એક છેલ્લો પ્રયાસ કરવા માંગો છો, તો ફક્ત “હવે બધું બરાબર રહેશે” પર ભરોસો ન કરો. સ્પષ્ટ સીમાઓ નક્કી કરો. તેમને જણાવો કે તમારા કપડાં, મિત્રો અને અંગત નિર્ણયો તમારો અધિકાર છે. એ પણ સ્પષ્ટ કરો કે, અસંમતિનો અર્થ અપમાન કરવું નથી. તમારી સાથે અપમાનજનક રીતે વાત કરી શકાતી નથી. આ પછી પાર્ટનરના વર્તનને અવલોકન કરો- બદલાવ શબ્દોથી નહીં, સતત વર્તનથી દેખાય છે. દબાણમાં કોઈ નિર્ણય ન લો પરિવારની ચિંતા સમજી શકાય છે. પરંતુ લગ્નનો નિર્ણય ક્યારેય ઉતાવળમાં અને દબાણમાં ન લેવો જોઈએ. જો પરિવાર કહે છે કે, “ઉંમર નીકળી રહી છે,” તો તેનો અર્થ એ નથી કે તમે એવો સંબંધ સ્વીકારી લો જેમાં તમે ખુશ નથી. તેથી પરિવાર સાથે ખૂલીને વાત કરો અને તેમને તમારો પક્ષ સમજાવો. તમે કહી શકો છો- “હું લગ્ન કરવા માંગુ છું, પરંતુ માત્ર લગ્ન માટે મારી માનસિક શાંતિ અને આઝાદી છોડી શકતી નથી. મને સાચો નિર્ણય લેવા માટે થોડો સમય જોઈએ છે.” આખરે નિર્ણય કેવી રીતે લેવો? આ પ્રશ્નનો જવાબ ફક્ત “સંબંધ બચાવો” અથવા “બ્રેકઅપ કરો” માં નથી. પહેલાં એ જુઓ કે શું તમારો પાર્ટનર પોતાની ભૂલ સમજવા અને વર્તન બદલવા માટે તૈયાર છે. જો તે તમારી મર્યાદાઓનું સન્માન કરે છે અને સતત બદલાવ દર્શાવે છે, તો સંબંધ પર કામ કરી શકાય છે. પરંતુ જો તે તમને નિયંત્રિત કરે છે, તમારી આઝાદી છીનવી લે છે અને તમારી વાતને સતત નકારે છે, તો ફક્ત ઉંમરના ડરથી સંબંધમાં રહેવું યોગ્ય કારણ નથી. એકલા રહેવું અને એકલતા અનુભવવી એ અલગ બાબતો છે. ઘણી વાર વ્યક્તિ સંબંધમાં રહીને પણ ખૂબ એકલો હોય છે. અને ઘણી વાર એકલા રહેવા છતાં તે પોતાનો આત્મવિશ્વાસ, મિત્રો અને પોતાની ઓળખ પાછી મેળવી લે છે. તેથી સંબંધ પહેલાં પોતાને પસંદ કરો.