કરવાચોથ પતિ-પત્નીના પ્રેમ અને વિશ્વાસનો તહેવાર છે. આ દિવસે મહિલાઓ પતિના લાંબા આયુષ્યની કામના સાથે નિર્જળા વ્રત રાખે છે. આ લાંબા વ્રતની શરૂઆત પહેલાં સવારે એક ખાસ વિધિ કરવામાં આવે છે, જેને સરગી કહેવામાં આવે છે. આ સરગી સાસુ તરફથી વહુને આપવામાં આવે છે. સરગીની થાળીમાં ફળ, મીઠાઈ, ડ્રાયફ્રૂટ્સ જેવી વસ્તુઓ રાખવામાં આવે છે. આ પરંપરા પાછળ એક વૈજ્ઞાનિક કારણ પણ છે. સરગીની થાળીમાં એ બધી જ જરૂરી વસ્તુઓ હોય છે, જે વ્રતમાં તમારા કામ આવે છે. જે દિવસભર ભૂખ્યા રહેવા દરમિયાન શરીરને ઊર્જા આપે છે. વ્રતમાં કોઈ અડચણ ન આવે, એટલા માટે વ્રતની શરૂઆત એક હેલ્ધી સરગીની થાળીથી કરવી જરૂરી છે. તેથી આજે ‘કામના સમાચાર’માં હેલ્ધી સરગીની થાળી પર વાત કરીશું. સાથે જ જાણીશું કે- એક્સપર્ટ- ડો. અનુ અગ્રવાલ, સીનિયર ક્લિનિકલ ડાયેટિશિયન, ફાઉન્ડર- ‘વનડાયેટટુડે’ સરગીની પરંપરા અને તૈયારી સવાલ – સરગી શું છે અને કરવાચોથમાં તેનું શું મહત્વ છે? જવાબ- આને પોઈન્ટર્સથી સમજો- સવાલ – સરગીની થાળીમાં કયા-કયા ન્યુટ્રિઅન્ટ્સ હોવા જરૂરી છે? જવાબ- સરગીની થાળીમાં એવા પોષક તત્વો હોવા જોઈએ, જે શરીરને ઊર્જા આપે અને પેટને લાંબા સમય સુધી ભરેલું રાખવામાં મદદ કરે. બધા ન્યુટ્રિઅન્ટ્સનું લિસ્ટ ગ્રાફિકમાં જુઓ- સવાલ- પ્રોટીન, ફાઈબર, ફેટ અને કાર્બ માટે થાળીમાં કઈ વસ્તુઓ સામેલ કરવી? જવાબ- અનાજ, પ્રોટીન વાળી ફૂડ આઈટમ્સ, ફળ અને ડ્રાયફ્રૂટ્સ સામેલ કરો. દરેક પોષક તત્વ શરીરમાં અલગ કામ કરે છે, એટલા માટે થાળીમાં એનું સંતુલન જરૂરી છે. ગ્રાફિકમાં જુઓ- સવાલ- સરગીની થાળીના કેટલાક હેલ્ધી ઓપ્શન? જવાબ- સરગીમાં એવી વસ્તુઓનું કોમ્બિનેશન રાખો, જેનાથી શરીરને ઊર્જાની સાથે-સાથે પ્રોટીન, ફાઈબર અને હેલ્ધી ફેટ પણ મળે. પોતાની પસંદગી અનુસાર આ ચાર વિકલ્પોમાંથી કોઈ એક થાળી તૈયાર કરી શકો છો. સવાલ- સરગીમાં ફળ અને ડ્રાયફ્રૂટ્સ હોવા કેમ જરૂરી છે? જવાબ- આને પોઈન્ટર્સથી સમજો- સવાલ- શું એક રાત પહેલા સરગીની એડવાન્સ તૈયારી કરી શકીએ? જવાબ- હા, કરવાચોથની સરગીની તૈયારી એક રાત પહેલા કરવી ફાયદાકારક હોય છે. સવારે બ્રહ્મ મુહૂર્તમાં વહેલા ઊઠીને સરગી તૈયાર કરવાની ઉતાવળથી બચવા માટે રાત્રે જ જરૂરી વ્યવસ્થા કરી લો. આનાથી સવારે સમય બચશે અને સરગી શાંતિથી ખાવા માટે પૂરતો સમય મળશે. સવાલ– સરગીમાં કઈ-કઈ વસ્તુઓ ખાવાનું એવોઈડ કરવું જોઈએ? જવાબ- સરગીમાં એવી વસ્તુઓ ન ખાવી જોઈએ, જેનાથી પેટ ભારે થાય, એસિડિટી વધે કે વધારે તરસ લાગે. ગ્રાફિકમાં આવા ફૂડ્સનું લિસ્ટ જુઓ- કરવાચોથ સરગીની થાળીથી જોડાયેલા કોમન સવાલ-જવાબ સવાલ- શું સરગીમાં પેટ ભરીને ખાવું જોઈએ, જેથી આખો દિવસ ભૂખ ન લાગે? જવાબ- ના, એક જ વારમાં ખૂબ વધારે ખાવાથી પેટ ભારે થઈ શકે છે અને એસિડિટીની સમસ્યા થઈ શકે છે. સવાલ- શું સરગી ખાધા પછી ફરીથી સૂઈ જવું યોગ્ય છે? જવાબ- ના, સરગી ખાધાના તુરંત પછી સૂવાથી કેટલાક લોકોને એસિડિટી કે એસિડ રિફ્લક્સની સમસ્યા થઈ શકે છે. એવું એટલા માટે, કારણ કે સુવાથી પેટનો એસિડ અન્નનળી તરફ પાછો આવી શકે છે. સવાલ- શું સરગીમાં ચા કે કોફી પીવી યોગ્ય છે? જવાબ- સરગીમાં ચા કે કોફી પી શકીએ છીએ, પરંતુ એની માત્રા સીમિત રાખો. સવાલ- શું સરગીમાં એનર્જી ડ્રિંક કે પેકેજ્ડ જ્યુસ લેવું યોગ્ય છે? જવાબ- ના, એનર્જી ડ્રિંકમાં કેફીનની માત્રા વધારે હોય છે, જે ખાલી પેટે બેચેની, ગભરામણ કે હૃદયના ધબકારા વધારી શકે છે. ત્યાં જ, પેકેજ્ડ જ્યુસમાં ઉમેરેલી (એક્સ્ટ્રા) ખાંડ હોય છે. વ્રત અને સ્વાસ્થ્ય સંબંધી સાવચેતીઓ સવાલ- શું પ્રેગ્નન્ટ કે સ્તનપાન કરાવતી મહિલાઓ નિર્જળા વ્રત રાખી શકે છે? જવાબ- ગર્ભાવસ્થામાં શરીરને બાળકના વિકાસ માટે પૂરતા પોષક તત્વો અને પાણી જોઈએ. ત્યાં જ, સ્તનપાન દરમિયાન માતાને દૂધ બનાવવા માટે વધારાના પ્રવાહી અને ઊર્જાની જરૂર હોય છે. લાંબા સમય સુધી પાણી ન પીવાથી ડિહાઈડ્રેશન અને નબળાઈનું જોખમ વધી શકે છે. એટલા માટે વ્રત રાખતાં પહેલાં ડોક્ટરની સલાહ લો. સવાલ- શું માઈગ્રેન કે નિયમિત દવા લેતી મહિલાઓ નિર્જળા વ્રત રાખી શકે છે? જવાબ- શરીરમાં પાણીની કમી અને લાંબા સમય સુધી ભોજન ન કરવું માઈગ્રેનના ટ્રિગર પોઈન્ટ્સ હોઈ શકે છે. ત્યાં જ, નિયમિત દવા લેતી મહિલાઓએ ડોક્ટરની સલાહ વગર દવાનો સમય બદલવો કે ડોઝ છોડવો ન જોઈએ. એવામાં નિર્જળા વ્રત રાખતાં પહેલાં ડૉક્ટરની સલાહ લો. સવાલ- વ્રત દરમિયાન ચક્કર કે નબળાઈ અનુભવાય તો શું કરવું? જવાબ- પોઈન્ટર્સથી સમજો- મિથ અને ફેક્ટ મિથ- સરગીમાં વધારે ઘી ખાવાથી આખા દિવસ દરમિયાન નબળાઈ નથી આવતી. ફેક્ટ- વધારે ઘી ખાવું આખા દિવસની નબળાઈથી બચવાની ગેરંટી નથી. મિથ- વધારે મીઠી વસ્તુઓ ખાવાથી દિવસભર એનર્જી બનેલી રહે છે. ફેક્ટ- આ લાંબા સમય સુધી ઊર્જા જાળવી રાખવાનો ભરોસાપાત્ર ઉપાય નથી. મિથ- નાળિયેર પાણી પીવાથી નિર્જળા વ્રતમાં ડીહાઈડ્રેશન નથી થતું. ફેક્ટ- નાળિયેર પાણી કેટલાક ઈલેક્ટ્રોલાઈટ્સ આપે છે, પરંતુ દિવસભર પાણી ન પીવાથી થતાં ડીહાઈડ્રેશનને પૂરી રીતે રોકી શકતું નથી. મિથ- સરગીમાં વધારે મીઠું ખાવાથી શરીર પાણી રોકીને રાખે છે. ફેક્ટ- ના, એનું ઊલટું થાય છે. વધારે મીઠું ખાવાથી તરસ વધી શકે છે. મિથ- સરગીમાં ફક્ત હાઈ-પ્રોટીન ખાવાનું ખાવાથી લાંબા સમય સુધી ભૂખ નથી લાગતી. ફેક્ટ- પ્રોટીન પેટ ભરેલું અનુભવવામાં મદદ કરે છે, પરંતુ ફક્ત પ્રોટીન પૂરતું નથી. મિથ- સરગીમાં એકસાથે ખૂબ વધારે પાણી પીવું, થોડી-થોડી વારે પાણી પીવા કરતાં સારો ઉપાય છે. ફેક્ટ- એકસાથે ખૂબ વધારે પાણી પીવાને બદલે થોડું-થોડું કરીને પાણી પીવું વધારે સારું છે. ……………………………………….. ગ્રાફિક્સ– વિપુલ શર્મા