પ્રશ્ન- હું 37 વર્ષની ગૃહિણી છું. મારા પતિ પ્રાઇવેટ નોકરી કરે છે અને અવારનવાર કામનો તણાવ ઘરે લાવે છે. છેલ્લા બે વર્ષથી અમારા વચ્ચે લગભગ રોજ કોઈને કોઈ વાત પર દલીલ અને ઝઘડો થઈ જાય છે. અમારો 8 વર્ષનો દીકરો ઝઘડો શરૂ થતાં જ પોતાના રૂમમાં જઈને દરવાજો બંધ કરી લે છે. પહેલા તે ખૂબ હસમુખો હતો, પરંતુ હવે નાની-નાની વાત પર ડરી જાય છે અને સ્કૂલે જવાથી પણ કતરાવા લાગ્યો છે. ક્યારેક-ક્યારેક કહે છે, “તમે લોકો ફરી લડશો શું?” મને લાગે છે કે તે તણાવમાં રહેવા લાગ્યો છે. શું અમારા ઝઘડા તેની મેન્ટલ હેલ્થ પર લાંબા ગાળાની અસર કરી શકે છે? હવે અમારે શું કરવું જોઈએ? નિષ્ણાતઃ ડૉ. અમિતા શ્રૃંગી, સાઇકોલોજિસ્ટ, ફેમિલી એન્ડ ચાઇલ્ડ કાઉન્સેલર, જયપુર પતિ-પત્ની વચ્ચે ક્યારેક-ક્યારેક મતભેદ થવા સામાન્ય વાત છે. પરંતુ જો ઘરમાં રોજ ઝઘડા થવા લાગે, અવાજ ઊંચો થવા લાગે અને બાળક વારંવાર આ બધાનો સાક્ષી બને, ત્યારે આ ફક્ત પતિ-પત્ની વચ્ચેનો મામલો નથી રહેતો. તેની અસર આખા પરિવાર અને ખાસ કરીને બાળકની મેન્ટલ-ઇમોશનલ હેલ્થ પર પડે છે. બાળકમાં દેખાતા ફેરફારો તમારા દીકરાના વર્તનમાં આ ફેરફારો દેખાઈ રહ્યા છે- આ બધા સંકેતો દર્શાવે છે કે તે ઘરના તણાવને અનુભવી રહ્યો છે. બાળકો ઘણીવાર પોતાની લાગણીઓને શબ્દોમાં વ્યક્ત કરી શકતા નથી. તેઓ પોતાના ડર, ચિંતા અને અસુરક્ષાને પોતાના વર્તન દ્વારા દર્શાવે છે. માતા-પિતા છે બાળકનું સેફ્ટી નેટ ચાઈલ્ડ સાઇકોલોજી અનુસાર, બાળક માટે માતા-પિતા તેની સૌથી સુરક્ષિત દુનિયા હોય છે. જ્યારે તે દુનિયા અસ્થિર અને તણાવપૂર્ણ દેખાવા લાગે છે, ત્યારે તેની અંદર ‘સેફ્ટી’ની ભાવના નબળી પડવા લાગે છે. તે દરેક સમયે સાવચેત રહેવા લાગે છે કે આગલો ઝઘડો ક્યારે થશે. શું દરેક ઝઘડો બાળકને નુકસાન પહોંચાડે છે? ના. આ સમજવું ખૂબ જ જરૂરી છે. જો પતિ-પત્ની કોઈ વાત પર શાંતિપૂર્ણ રીતે અસંમતિ દર્શાવે છે, એકબીજાનું સન્માન કરે છે અને પછીથી સમસ્યાનો ઉકેલ પણ બાળકની સામે દેખાય છે, તો બાળક શીખે છે કે મતભેદ સંબંધોનો સામાન્ય ભાગ છે. સમસ્યા ત્યારે થાય છે, જ્યારે- આવા વાતાવરણમાં બાળક ‘ઇમોશનલ સર્વાઇવલ મોડ’માં રહેવા લાગે છે. તેનું મગજ અભ્યાસ, રમત-ગમત અને શીખવાને બદલે પોતાની સુરક્ષા પર વધુ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. ઝઘડાને બાળકનું મગજ કેવી રીતે સમજે છે? 8 વર્ષની ઉંમરે બાળક દુનિયાને હજુ પણ મોટાભાગે માતા-પિતાના દૃષ્ટિકોણથી જુએ છે. જો તે રોજ લડાઈ જુએ છે, તો તેના મનમાં ઘણા પ્રકારના પ્રશ્નો આવે છે- આ તણાવ બાળકના મનમાં ડર પેદા કરી શકે છે. આ ડર બાળકો શબ્દોમાં વ્યક્ત કરી શકતા નથી. તેથી તેમના વર્તન અને કેટલાક સંકેતો પર ધ્યાન આપવાની જરૂર છે- માતા-પિતા માટે સૌથી જરૂરી વાત ઘણીવાર માતા-પિતા કહે છે, “અમે બાળકની સામે લડતા નથી” અથવા “તેને કંઈ સમજાતું નથી.” વાસ્તવિકતા એ છે કે બાળકો માત્ર શબ્દો જ નથી સાંભળતા. તેઓ ચહેરાના હાવભાવ, અવાજનો ઉતાર-ચઢાવ, રૂમનું વાતાવરણ અને શરીરની ભાષા પણ સમજી જાય છે. તેથી, જો બાળક ડરી રહ્યું હોય, તો તેની લાગણીને ‘ઓવરરિએક્શન’ કહીને નકારી ન કાઢો. તેના ડરને સ્વીકારવો એ જ ઉકેલની શરૂઆત છે. આ પરિસ્થિતિને કેવી રીતે સંભાળવી? 1. ઝઘડાની રીત બદલો 2. બાળકને ભરોસો આપો 3. બાળકની દિનચર્યા સામાન્ય રાખો તણાવના સમયે નિયમિત દિનચર્યા બાળકને સુરક્ષાનો અહેસાસ કરાવે છે. રૂટિન જેટલું સ્થિર રહેશે, બાળક તેટલું સુરક્ષિત અનુભવશે. તેથી આ બાબતોનું ધ્યાન રાખો- 4. રોજ 15-20 મિનિટ ફક્ત બાળક માટે રાખો આને બાળકનો ‘ખાસ સમય’ માનો. આ દરમિયાન- 5. જો માફી માંગી છે, તો તેને બતાવો પણ બાળકો તમે બંને વચ્ચે માત્ર ઝઘડો નહીં, પરંતુ પ્રેમ, મિત્રતા અને ખ્યાલ પણ જુએ. જો તમારા બંને વચ્ચે દલીલ થઈ હતી અને પછી તમે એકબીજા સાથે સન્માનપૂર્વક વાત કરી અથવા સામાન્ય વ્યવહાર કર્યો, તો બાળક શીખે છે કે દલીલથી સંબંધો તૂટતા નથી. તેમને વધુ સારા પણ કરી શકાય છે. ચાઈલ્ડ કાઉન્સેલરની મદદ ક્યારે જરૂરી? જો બાળકમાં નીચે આપેલા ફેરફારો 4-6 અઠવાડિયાથી જોવા મળી રહ્યા હોય અથવા વધી રહ્યા હોય તો ચાઈલ્ડ સાઇકોલોજિસ્ટને મળવું વધુ સારું રહેશે- આ જ રીતે, જો પતિ-પત્નીના ઝઘડા સતત વધી રહ્યા હોય અને બંને તેમને નિયંત્રિત કરી શકતા ન હોય, તો મેરેજ કે ફેમિલી કાઉન્સેલિંગ લેવામાં સંકોચ ન કરવો જોઈએ. અંતિમ વાત બાળકોને એવા માતા-પિતા નથી જોઈતા, જે ક્યારેય ભૂલ ન કરે. તેમને એવા માતા-પિતા જોઈએ છે, જે ભૂલ થાય ત્યારે તેને સ્વીકારે, સન્માનપૂર્વક ઉકેલે અને બાળકને એ ભરોસો અપાવે કે પરિવાર તેના માટે સુરક્ષિત જગ્યા છે. જ્યારે ઘરનું ભાવનાત્મક વાતાવરણ સારું હોય છે, ત્યારે મોટાભાગના બાળકોમાં ડર, ચિંતા અને અસુરક્ષા પણ ધીમે ધીમે ઓછી થવા લાગે છે.