રુકૈયા કુમારી | ઉડુપી, કર્ણાટક શું કોઈ નવી મહામારી ફેલાય તે પહેલાં તેના સંકેતો ઓળખી શકાય છે? શું અલગ-અલગ હોસ્પિટલો, લેબોરેટરીઓ અને આરોગ્ય એજન્સીઓ પાસેથી મળતા આંકડાઓને જોડીને ચેપના જોખમનો સમયસર અંદાજ લગાવી શકાય છે? શું આબોહવા પરિવર્તનને કારણે ચેપી રોગોનું જોખમ વધી રહ્યું છે? આ સવાલો પર કર્ણાટકના મણિપાલમાં 14થી 16 ઑક્ટોબર દરમિયાન યોજાયેલી નેચર કૉન્ફરન્સ ઇન્ડિયા 2026માં વિશ્વના અગ્રણી વૈજ્ઞાનિકોએ ચર્ચા કરી. મણિપાલ એકેડેમી ઑફ હાયર એજ્યુકેશન (MAHE) ખાતે યોજાયેલી આ કૉન્ફરન્સમાં ચેપી રોગોની દેખરેખ, નવી તપાસ તકનીકો, રસી અને આગામી મહામારીની તૈયારી અંગે નિષ્ણાતોએ પોતાના વિચારો રજૂ કર્યા. કોરોના મહામારી દરમિયાન દુનિયાભરમાં ચર્ચિત કોવિડ-19 ટ્રેકિંગ ડેશબોર્ડ તૈયાર કરનાર જૉન્સ હૉપકિન્સ યુનિવર્સિટીની પ્રોફેસર ડૉ. લૉરેન ગાર્ડનરના જણાવ્યા મુજબ, ભારતે આરોગ્ય સંબંધિત આંકડાઓને જોડતી એકીકૃત વ્યવસ્થા વિકસાવવી જોઈએ. કોઈ નવી મહામારીની સચોટ આગાહી કરવી સરળ નથી, પરંતુ મજબૂત દેખરેખ પ્રણાલી અને વિશ્વસનીય ડેટાથી ચેપના પ્રારંભિક સંકેતો ઓળખી શકાય છે. ગંદા પાણીની તપાસ, જીનોમ મોનિટરિંગ અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) જેવા સાધનો આ કામમાં મદદ કરી શકે છે. આનાથી નાના પ્રકોપને મોટી મહામારી બનતા પહેલાં નિયંત્રિત કરવાની તક મળી શકે છે. કેલિફોર્નિયા યુનિવર્સિટી, સાન ફ્રાન્સિસ્કોની પ્રોફેસર ડૉ. રાડા સાવિકે ટીબીની સારવાર ત્રણથી ચાર મહિના સુધી મર્યાદિત કરવા, લાંબા સમય સુધી અસરકારક રહે તેવા ઇન્જેક્શન અને એક જ ડોઝમાં રક્ષણ આપતી દવાઓ અંગે ચાલી રહેલા સંશોધનની માહિતી આપી. બીજી તરફ, યુનિવર્સિટી ઑફ વિટવૉટર્સરૅન્ડના પ્રોફેસર શબીર એ. મદહીએ જણાવ્યું કે રસીથી બાળકોમાં ન્યુમોનિયાના ગંભીર કેસો અને મૃત્યુ ઘટાડવામાં મદદ મળી છે. નેધરલેન્ડ્સના ઇરાસ્મસ મેડિકલ સેન્ટરની પ્રોફેસર મેરિયન કૂપમેન્સે ચેતવણી આપી કે હવામાન પરિવર્તનને કારણે ડેન્ગ્યુ અને મેલેરિયા જેવી બીમારીઓ નવા વિસ્તારોમાં ફેલાઈ શકે છે. AI અને ડેટાથી સંક્રમણના પ્રારંભિક સંકેતોની ઓળખ કોરોના મહામારી દરમિયાન જૉન્સ હૉપકિન્સ કોવિડ ડૅશબોર્ડ તૈયાર કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવનાર ડૉ. લૉરેન ગાર્ડનરે જણાવ્યું કે મહામારીની તૈયારી માટે માત્ર આંકડા એકત્રિત કરવા પૂરતા નથી. અલગ-અલગ સ્રોતોમાંથી મળેલા ડેટાને જોડવો અને તેનું સમયસર વિશ્લેષણ કરવું પણ જરૂરી છે. તેમના મતે, ભારતને આરોગ્ય સંબંધિત આંકડાઓને જોડતી એકીકૃત વ્યવસ્થાની જરૂર છે. ગટરના પાણીની નિયમિત તપાસથી કોઈ વિસ્તારમાં સંક્રમણના પ્રારંભિક સંકેતો મળી શકે છે. જીનોમ નિરીક્ષણ દ્વારા વાયરસમાં થઈ રહેલા ફેરફારોનો પતો લગાવી શકાય છે. AI આ આંકડાઓનું વિશ્લેષણ કરીને સંભવિત જોખમ ધરાવતા વિસ્તારોની ઓળખ કરવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે. જોકે, આ તકનીકોની સફળતા માટે સ્થાનિક સ્તરે સચોટ અને વિશ્વસનીય ડેટા જરૂરી છે. મજબૂત નિરીક્ષણ વ્યવસ્થાથી સંક્રમણના નાના પ્રકોપને સમયસર ઓળખીને તેના પર કાર્યવાહી કરી શકાય છે. ટીબીની સારવારનો સમયગાળો ઘટાડવા માટે દર્દીઓ મુજબની વ્યૂહરચના બનાવવામાં આવશે કેલિફોર્નિયા યુનિવર્સિટી, સાન ફ્રાન્સિસ્કોની પ્રોફેસર ડૉ. રાડા સાવિકના જણાવ્યા અનુસાર, ડ્રગ-સેન્સિટિવ ટીબીની સારવાર સામાન્ય રીતે છ મહિના સુધી ચાલે છે, જ્યારે ડ્રગ-રેઝિસ્ટન્ટ ટીબીમાં તેનાથી વધુ સમય લાગી શકે છે. સારવારનો સમયગાળો ઘટાડવાનો એક પડકાર એ છે કે દર્દીઓની સ્થિતિ અલગ-અલગ હોવા છતાં ઘણીવાર એકસરખી સારવારની વ્યૂહરચના અપનાવવામાં આવે છે. તેમણે કહ્યું કે બીમારીની ગંભીરતા, ફેફસાંને થયેલું નુકસાન, પોષણની સ્થિતિ અને અન્ય બીમારીઓના આધારે દર્દીઓને અલગ-અલગ શ્રેણીઓમાં વહેંચવાની જરૂર છે. ઓછા ગંભીર દર્દીઓ માટે ઓછા સમયની સારવાર શક્ય બની શકે છે. તેનાથી દવાઓની આડઅસર અને લાંબી સારવાર સાથે જોડાયેલી મુશ્કેલીઓ પણ ઘટાડી શકાય છે. ડૉ. સાવિકના જણાવ્યા મુજબ, AI અને ગણિતીય મોડલની મદદથી દવાઓના વિવિધ સંયોજનો અને તેમની માત્રાનું મૂલ્યાંકન કરી શકાય છે. નવી દવાઓના વિકાસમાં લાગતા 12-15 વર્ષના સમયને ઘટાડીને 6-7 વર્ષ કરવાનો પણ પ્રયાસ થઈ રહ્યો છે. ભવિષ્યમાં ટીબીની સારવારને ત્રણથી ચાર મહિના સુધી મર્યાદિત કરવા, લાંબા સમય સુધી અસર કરતી ઇન્જેક્શન દવાઓ અને એક જ વખત આપવામાં આવતી બચાવ દવાઓ વિકસાવવાનું કામ ચાલુ છે. રસીથી બાળકોમાં ન્યુમોનિયાનું જોખમ ઘટ્યું, હવે RSV પર ભાર યુનિવર્સિટી ઑફ વિટવોટર્સરૅન્ડ, જોહાનિસબર્ગના પ્રોફેસર શબીર એ. મદાહીએ જણાવ્યું કે છેલ્લા બે દાયકામાં હેમોફિલસ ઇન્ફ્લુએન્ઝા ટાઇપ બી (Hib) અને ન્યુમોકોકલ રસીથી બાળકોમાં ન્યુમોનિયાના ગંભીર કેસો અને તેના કારણે થતાં મૃત્યુ ઘટાડવામાં મદદ મળી છે. જોકે, ન્યુમોનિયા અનેક પ્રકારના વાયરસ અને બેક્ટેરિયાથી થઈ શકે છે. તેથી રસી લીધા પછી પણ કોઈ બાળકને ન્યુમોનિયા થઈ શકે છે. તેનો અર્થ એ નથી કે રસીએ કામ કર્યું નથી. રસીનો મુખ્ય હેતુ બીમારીના ગંભીર સ્વરૂપ અને તેના કારણે થતા મૃત્યુથી બચાવ કરવાનો છે. પ્રોફેસર મદહીએ પ્રેગ્નન્ટ મહિલાઓને આપવામાં આવતી RSV રસીની ભૂમિકા વિશે પણ વાત કરી. તે જન્મ પછીના શરૂઆતના છ મહિનામાં શિશુઓને RSV ચેપથી બચાવવામાં મદદ કરી શકે છે. તેમણે કહ્યું કે ભારતમાં બાળકોના રસીકરણનો વ્યાપ વધારવાની સાથે નવી રસીઓને વધુમાં વધુ લોકો સુધી પહોંચાડવી પણ જરૂરી છે. માતા-પિતાએ સોશિયલ મીડિયા પર મળતી ભ્રામક માહિતીને બદલે રસીકરણ સંબંધિત પ્રશ્નો માટે ડૉક્ટરો અને નર્સોની સલાહ લેવી જોઈએ. પ્રાણીઓમાંથી મનુષ્યોમાં ફેલાતા ચેપ પર પણ દેખરેખ જરૂરી નેધરલેન્ડ્સના ઇરાસ્મસ મેડિકલ સેન્ટરની પ્રોફેસર મેરિયન કૂપમેન્સે જણાવ્યું હતું કે કોઈ નવા ચેપનો સામનો થાય ત્યારે સૌપ્રથમ તેની તપાસ અને દેખરેખની ક્ષમતા વિકસાવવી જોઈએ. તેનાથી રોગ ફેલાવાની રીત અને સૌથી વધુ અસરગ્રસ્ત થનારા લોકોની ઓળખ કરી શકાય છે. આ માટે મહામારી નિષ્ણાતો, લેબોરેટરી કર્મચારીઓ, પશુચિકિત્સકો અને મચ્છરો પર કામ કરતા નિષ્ણાતોએ સાથે મળીને કામ કરવું પડશે. જંગલી પક્ષીઓમાં બર્ડ ફ્લૂ જેવા વાયરસની દેખરેખ, પરીક્ષણ માટે પીંછાં એકત્રિત કરવા અને બર્ડ-ટ્રેકિંગ એપ જેવી પદ્ધતિઓ પ્રારંભિક સંકેતો ઓળખવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે. તેમણે જણાવ્યું કે હવામાન પરિવર્તનને કારણે તાપમાન અને વરસાદની પેટર્નમાં ફેરફાર થઈ રહ્યો છે. તેનાથી મચ્છરોના પ્રજનન માટે અનુકૂળ પરિસ્થિતિઓ ઊભી થઈ શકે છે અને ડેન્ગ્યુ-મલેરિયા જેવી બીમારીઓ નવા વિસ્તારોમાં ફેલાઈ શકે છે. તેથી જોખમવાળા વિસ્તારોની ઓળખ કરવાની સાથે મચ્છરોના પ્રજનન સ્થળોને નાબૂદ કરવા માટે સમુદાયની ભાગીદારી પણ જરૂરી છે. એન્ટિબાયોટિક દવાઓની અસર ઘટવી મોટો પડકાર કોન્ફરન્સમાં એન્ટિમાઇક્રોબિયલ રેઝિસ્ટન્સ (AMR) અંગે પણ ચર્ચા થઈ. તેમાં બેક્ટેરિયા અને અન્ય સૂક્ષ્મજીવો પર એન્ટિબાયોટિક જેવી દવાઓની અસર ઘટી જવાનો સમાવેશ થાય છે. નિષ્ણાતોએ ક્લેબ્સિએલા ન્યુમોનિયા જેવા બેક્ટેરિયા અને ટીબીની સારવારની નવી પદ્ધતિઓ અંગે થઈ રહેલા સંશોધનને રજૂ કર્યું. આ સમસ્યાને કારણે એવા ચેપની સારવાર પણ મુશ્કેલ બની શકે છે, જેના પર અગાઉ સામાન્ય એન્ટિબાયોટિક દવાઓ અસર કરતી હતી. નિષ્ણાતોએ નવી દવાઓના વિકાસ સાથે એન્ટિબાયોટિકના યોગ્ય ઉપયોગ અને ચેપની દેખરેખને જરૂરી ગણાવી. આ ઉપરાંત, HPVની તપાસ અને રસીકરણ તેમજ નવી ચેપી બીમારીઓ માટે રસી વિકસાવવા અંગે પણ ચર્ચા થઈ. વન હેલ્થના દૃષ્ટિકોણથી મહામારીના પડકારને સમજવો પડશે નિષ્ણાતોએ વન હેલ્થ એટલે કે માનવ, પ્રાણી અને પર્યાવરણના સ્વાસ્થ્યને એકબીજા સાથે જોડાયેલું માનીને કામ કરવાની જરૂરિયાત જણાવી. પ્રાણીઓમાંથી મનુષ્યોમાં ફેલાતા ચેપ, આબોહવા પરિવર્તન, મચ્છરોના બદલાતા વિસ્તાર અને એન્ટિમાઇક્રોબિયલ રેઝિસ્ટન્સ જેવા પડકારોને અલગ-અલગ જોવાને બદલે એકસાથે સમજવા પડશે. MAHEના વાઇસ ચાન્સેલર ડૉ. શરથ કે. રાવે કહ્યું કે ચેપી રોગોનો સામનો કરવા માટે વિવિધ ક્ષેત્રોના વૈજ્ઞાનિકો વચ્ચે સહયોગ અને સતત સંશોધન જરૂરી છે. બીજી તરફ, નેચર હેલ્થના સિનિયર એડિટર લોરેન્ઝો રિઘેટોએ કહ્યું કે ચેપને વધુ સારી રીતે સમજવા માટે નવા રોગાણુઓ, દવાઓની બિનઅસરકારકતા અને પર્યાવરણ સાથે જોડાયેલા પરિબળો પર એકસાથે કામ કરવું પડશે.